تحولات ساختار نظام بین الملل پس از فروپاشی شوروی2 1991 و ضرورت شکل گیری دولت مستقل فلسطین...

تحولات ساختار نظام بین الملل پس از فروپاشی شوروی2 1991 و ضرورت شکل گیری دولت مستقل فلسطین... چکیده یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های شگل‌گرفته در محیط بین‌المللی پس از جنگ جهانی اول «مسئله فلسطین» است.پرسش اصلی این پژوهش این است که چه تحولاتی در محیط بین‌المللی پس از فروپاشی شوروی شکل گرفت و این تحولات چه تاثیری در «مسئله فلسطین» بر جای گذاشت.فرضیه مقاله این است که تحولات ساختار نظام بین الملل پس از فروپاشی شوروی 2-1991 عامل اصلی ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین است.در این میان،شکل‌گیری ساختار نظام تک قطبی به رهبری آمریکا و تغییر سیاست آمریکا در عرصه بین‌المللی «حاکمیت نظم لیبرال» و «لیبرالیسم و جهانی‌شدن بر بستر نظم آمریکایی»،در منطقه خاورمیانه «مبارزه با تروریسم و اشاعه دموکراسی» و در مسئله فلسطین «راه‌حل دو دولت» بسیار تاثیرگذار بوده است.در پی تغییر شرایط جهانی و منطقه‌ای،روش مبارزات رهبران فلسطینی،رهبران کشورهای عربی و نوع مواجه دولت اسراییل با «مسئله فلسطین» تغییر، و ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطینی را به واقعیت جهانی و منطقه‌ای تبدیل کرد.در این پژوهش ضمن بررسی موارد یاد شده،سعی بر آن بوده است تا با ارائه تصویری روشن از تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فرپاشی شوروی و شکل‌گیری نظام تک قطبی به رهبری آمریکا و تغییر سیاست های آمریکا در عرصه بین‌المللی،منطقه‌ای و... در یک دوره 17 ساله 2008-2-1991، تاثیر آن را بر منطقه خاورمیانه و «مسئله فلسطین» مشخص کنیم. کلید واژگان: شوروی،آمریکا،خاورمیانه،فلسطین،اسراییل،لیبرالیسم،ساختار نظام بین‌الملل فهرست مطالب عنوانصفحه کلیات: طرح پژوهش1 طرح مسئله 2 بررسی ادبیات و مرور آثار موجود5 هدف پژوهش7 نظرات موجود در این زمینه 7 تبدیل نظر به نظریه 8 تبدیل نظریه به فرضیه8 فرضیه اصلی10 روش آزمون فرضیه10 شاخص‌ها 11 تعریف عملیاتی متغیرهای مستقل و وابسته 11 نقطه تمرکز 13 سازماندهی پژوهش بر پایه فرضیه‌های رقیب و شاخص‌های فرضیه اصلی 13 بخش نخست:چارچوب نظری پژوهش و نگاهی به تاریخ فلسطین و شکل‌گیری‌ دولت مستقل فلسطین 16 مقدمه 17 فصل اول: ساختار نظام بین الملل از نظر کنت والتز 18 واقع‌گرایی 19 ساختار نظام بین‌الملل از نظر کنت والتز 20 فصل دوم: نگاهی به تاریخ فلسطین و شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین 28 نتیجه‌گیری ................................................................................................................................................. 32 بخش دوم: بررسی فرضیه‌های رقیب ...................................................................... 33 مقدمه ....................................................................................................................................................... 34 فصل اول: اجماع سیاستمداران اسراییل به ناتوانی‌شان در رد هویت ملت فلسطین ................. 35 حزب ماپای ...............................................................................................................................................35 حزب هروت (آزادی)...................................................................................................................... 36 حزب میزراهی................................................................................................................................. 37 حزب آگودات اسراییل .............................................................................................................................. 38 حزب شاس ............................................................................................................................................... 38 حزب مرتز ................................................................................................................................................ 38 اهداف راهبردی و اصول مشترک .............................................................................................................. 39 تفاوت‌ها و اختلافات ................................................................................................................................ 40 فصل دوم: اجماع رهبران فلسطینی بر این که «مذاکره» مسیر مفیدتری برای تحقق دولت مستقل فلسطین است ........................................................................................................................................... 42 سازمان آزادیبخش فلسطین (ساف) ........................................................................................................... 42 منشور ملی فلسطین ................................................................................................................................... 44 جنبش فتح ................................................................................................................................................. 45 جبهه خلق برای آزادی فلسطین ................................................................................................................ 46 جبهه دموکراتیک خلق برای آزادی فلسطین .............................................................................................. 46 جبهه مبارزه ملی ........................................................................................................................................ 47 جنبش جهاد اسلامی .................................................................................................................................. 47 جنبش مقاومت اسلامی (حماس) .............................................................................................................. 47 تحولات مبارازت گروه‌های فلسطینی با اسراییل ....................................................................................... 48 فصل سوم: نیاز کشورهای عربی برای بدست آوردن مشروعیت داخلی .................................. 51 علت شکست اعراب از اسراییل ................................................................................................................ 54 نتیجه‌گیری................................................................................................................................................ 58 بخش سوم: بررسی فرضیه اصلی پژوهش: تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی 2-1991 و ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین ........................ 61 مقدمه........................................................................................................................................................ 62 فصل اول: فروپاشی شوروی و شکل‌گیری ساختار نظام تک قطبی ............................................62 تبیین نظام تک قطبی ................................................................................................................................. 62 فروپاشی شوروی و شکل‌گیری ساختار نظام تک قطبی پس از جنگ سرد ............................................... 66 فصل دوم: آمریکا و حاکمیت نظم لیبرال .................................................................................... 69 1- سیاست سد نفوذ ................................................................................................................................. 69 1-1- سیاست توازن قوا ........................................................................................................................... 69 1-2- بازدارندگی هسته‌ای ........................................................................................................................ 70 1-3- رقابت ایدئولوژیک و سیاسی .......................................................................................................... 70 2- سیاست اقتصاد بازار ............................................................................................................................ 70 2-1- فضای باز اقتصادی ......................................................................................................................... 71 2-2-تعرفه‌های پایین ................................................................................................................................ 71 2-3- تشویق‌رقابت اقتصادی .................................................................................................................... 71 2-4- نهادینه ساختن دسترسی برابر به منابع ............................................................................................ 72 3- سیاست ثبات سیاسی ........................................................................................................................... 72 3-1- اشاعه سرمایه‌داری .......................................................................................................................... 73 3-2- سرکوبی جنبش انقلابی ................................................................................................................... 73 3-3- مشروعیت دادن به ارزش‌های عربی ............................................................................................... 74 نظم لیبرال .................................................................................................................................................. 74 فصل سوم: لیبرالیسم و جهانی شدن بر بستر نظم آمریکایی ................................................ 77 تنیدگی لیبرالیسم و جهانی شدن ............................................................................................................... 80 فصل چهارم: سیاست آمریکا در خاورمیانه: مبارزه با تروریسم و اشاعه دموکراسی در خاورمیانه .... 83 فصل پنجم: آمریکا و مسئله فلسطین: راه حل در دولت ...................................................... 87 فصل ششم: ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین ..................................................... 89 صلح اسلو 1993 ....................................................................................................................................... 89 تاسیس حکومت خودگردان فلسطینی 1994 ............................................................................................ 91 اجلاس کمپ دیوید 2000 ....................................................................................................................... 92 انتفاضه دوم 2000 ................................................................................................................................... 94 طرح صلح عربی ملک عبدا... 2002 ....................................................................................................... 95 طرح نقشه راه 2002 ............................................................................................................................... 96 کنفرانس آناپولیس 2007 ........................................................................................................................ 96 نتیجه‌گیری .............................................................................................................................................. 98 جمع‌بندی ونتیجه‌گیری نهایی ................................................................................................ 100 منابع ...........................................................................................................................................105 ضمایم ...................................................................................................................................... 112 کلیات: طرح پژوهش طرح مسئله یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های شکل گرفته بعد از جنگ جهانی اول را باید «مسئله فلسطین» قلمداد کرد. تلاش برای ایجاد «سرزمین مستقل فلسطین» برای دهه‌های متمادی به جهت عدم توجه به ماهیت سیاسی‌ آن در سطح نظام بین‌الملل موجب حیات بخشیدن به چشم‌اندازهای اخلاقی-آرمانی در سطح خرد (فلسطین – اسرائیل) و در سطح میانه (کشورهای عربی در منطقه خاورمیانه) شده است. سعی فراوان شد که «مسئله فلسطین» در قالب‌های اخلاقی-آرمانی مطرح شود، بدون این که به ابعاد بین‌المللی و ساختارهای آن توجهی شود. به دلیل همین کم توجهی و تلاش به منظور رفع آن، ضرورت توجه به مولفه‌های بین‌المللی را در فهم وسیع‌تر و عمیق‌تر در «مسئله فلسطین» را دارای اهمیت فراوان کرد. بدین روی برای فهم تأثیر مولفه‌های بین‌المللی در تحلیل «مسئله فلسطین» از نظرات یکی از معروف‌ترین تئوریسین‌های روابط بین‌الملل یعنی «کنت والتز»[1] استفاده می‌کنیم. مسئله اصلی که برای والتز اهمیت دارد و بنیان نظریه او محسوب می‌شود این است که چرا دولت‌ها در نظام بین‌الملل به رغم تفاوت‌هایی که از نظر سیاسی، ایدئولوژیک و ... دارند، رفتار مشابهی را در سیاست خارجی به نمایش می‌گذارند. والتز در کتاب «انسان، دولت، جنگ»[2] که تلاشی بود برای توضیح جنگ در روابط بین‌الملل به سه سطح تبیین یا به بیان خود او‍‍، به سه «تصویر»[3] اشاره می‌کند که عبارت است از: سرشت انسان یا «تصویر اول» که ریشه جنگ را در سرشت جنگ طلب انسان یا انسان‌های خاص جستجو می‌کند. دولت یا «تصویر دوم» که جنگ را براساس جنگ‌طلبی دولت‌های خاص با ایدئولوژی‌ها و رژیم‌های خاص سیاسی تبیین می‌کند. ساختار نظام بین‌الملل یا «تصویر سوم» که وقوع جنگ را بر مبنای خصوصیت آنارشیک نظام بین‌المللی تبیین می کند. او در این کتاب هر سه تصویر را برای توضیح جنگ لازم می‌داند و بر آن است که علت فاعلی و علت زمینه‌ساز هر دو تأثیر دارند و تصویر سوم، چارچوب سیاست جهانی را توصیف می‌کند. اما بدون تصاویر اول و دوم نمی‌توان هیچ شناختی از نیرو‌های تعیین کننده سیاست داشت؛ تصاویر اول و دوم نیروها را در سیاست جهانی توصیف می‌کنند، او بدون تصویر سوم ممکن نیست بتوانیم اهمیت آنها را ارزیابی کنیم یا نتایج آنها را پیش‌بینی نماییم. (مشیرزاده، 1388: 109-108) اما والتز در کتاب نظریه «سیاست بین‌الملل»[4] دو تصویر نخست را «تقلیل‌گرایانه»[5] می‌داند، زیرا خصوصیات واحدهای نظام را به خصوصیات واحدهای تشکیل‌دهنده آن یعنی افراد یا دولت‌ها فرو می‌کاهند. این نظریه‌ها با شناخت ویژگی‌ها و تعاملات اجزا در پی فهم کل‌اند، اما نمی‌توانند پیامدهای سیاسی بین‌المللی را تبیین کنند. در مقابل توضیح قابل قبول را تبیینی ساختاری و سیستمیک معرفی می‌کنند.(مشرزاده،1388: 109) همین امر دانش روابط بین‌الملل را به سطحی می‌برد که وقتی این عوامل ساختاری نظام بین‌الملل به وجود می‌آیند، آدم‌‌های خیر و شر و یا دولت‌های خیر و شر، همه به یک طرف هدایت می‌شوند و وادار می‌شوند تا به گونه‌ای رفتار کنند که شاید حتی خواسته واقعی‌شان نباشد. حال باید ببینیم تحول نظام بین‌الملل، تغییر بازیگران و تحول در الگوی روابط منطقه‌ای و ... را به دنبال دارد، چگونه و یا به چه شکل جایگاه «مسئله فلسطین» را در نظام بین‌الملل تغییر می‌دهد. نظام بین‌الملل بعد از جنگ جهانی اول در زمان شکل‌گیری نظام بین‌الملل بعد از جنگ جهانی اول، «مسئله فلسطین» یک مسئله کاملاً در حال سیلان و دگرگونی بود. به همین دلیل معلوم نبود که چه بلایی قرار است سر فلسطین بیاید وقتی فلسطین از امپراتوری عثمانی جدا می‌شود سرنوشت آن معلوم نیست. نظام بین‌الملل در این دوران، نظامی متغیر است و طرح‌های مربوط به فلسطین دائماً عوض می‌شوند. بعد از جنگ جهانی اول 1919-1912 پدید‌ه‌ای به نام «موازنه قدرت ناپایدار»[6] در نظام بین‌الملل به وجود می‌آید که بازیگر اصلی آن انگلستان و فرانسه‌اند. اما قدرت‌های در حال رشد که بخشی از تحولات بین‌الملل که بعدها تحت تأثیر آنها قرار می‌گیرد، هیچ تأثیری در نظام بین‌المللی از جمله منطقه خاورمیانه، در آن سال‌ها ندارند به همین دلیل طرح‌هایی که در این دوران درباره فلسطین و اصولاً کل منطقه خاورمیانه مطرح می‌شوند مثل خود نظام بین‌المللی در حال سیلان، بالا و پایین شدن و نامعین هستند. در حین جنگ جهانی اول و در قرارداد «سایکس- پیکو»[7] منطقه اردن امروزی و عراق تحت کنترل انگلیسی‌ها قرار می‌گیرد و سوریه و لبنان هم تحت کنترل فرانسه قرار می‌گیرد و فلسطین منطقه بین‌المللی اعلام می‌شود و بقیه سرزمین‌ها، تحت کنترل دولت عثمانی باقی می‌ماند. (نقیب‌زاده، 1383: 182) اما از آنجایی که نظام‌بین‌المل در حال تغییر است این طرح هم تغییر می‌کند. زمانی که انگلیسی‌ها داشتند ساختار نظام بین‌الملل را در دوران بین دو جنگ شکل می‌دادند، نظریه غالب نظریه ایجاد «دو دولت» بوده است و نظریه شکل‌گیری «یک دولت» به نام اسراییل متصور نبوده است. به همین دلیل هم انگلیسی‌ها به شکل گرفتن دولت اسراییل رأی مثبت نداند چون از اول می‌دانستند که این ماجرا باعث مناقشه می‌شود. این روال تا پایان جنگ جهانی دوم 1945-1939 ادامه داشت تا این که جنگ جهانی دوم تمام می‌شود و نظام «دو قطبی»[8] شکل می‌گیرد. شکل‌گیری نظام دو قطبی در نظام بین‌الملل بعد از پایان جنگ جهانی دوم جنگ جهانی دوم تمام می‌شود و نظام دو قطبی شکل می‌گیرد. در نظام بین‌الملل جدید، انگلستان که طراح اصلی نقشه سیاسی خاورمیانه است، به عنوان بازیگر اصلی کنار می‌رود و آمریکا و شوروی به عنوان دو قطب نظام بین‌المللی جدید وارد عرصه بین‌المللی می‌شوند. از اینجاست که اهمیت اسراییل در روابط بین‌الملل شروع می‌شود. آمریکایی‌ها که در حال طراحی جایگاه خود در ساختار جدید نظام بین‌الملل هستند، استوانه استراتژیک خود را در منطقه خاورمیانه در اسرائیل می‌گذارند، استوانه‌ای نه فقط در مقابل شوروی که در مقابل انگلستان به عنوان قدرتی که در حال رفتن به حاشیه است. به همین دلیل است که به تدریج پدیده شکل گرفتن اسراییل بدون فلسطین نزد آمریکایی‌ها پذیرفته می‌شود و همین به نوعی باعث می‌شود تا کشو‌رهای عربی به سمت شوروی گرایش پیدا کنند، بر همین اساس مقابله اعراب و اسراییل به نمادی از رقابت دو قطب تبدیل می‌شود و اسراییل متحد استراتژیک آمریکا می‌شود. اتحاد شوروی هم روی کشور‌های عربی و جنبش‌های عربی سرمایه‌گذاری می‌کند و مسئله حادتر می‌شود، زیرا بحران فلسطین با ساختار قدرت دو قطبی در نظام‌بین‌الملل هماهنگ می‌شود. بنابراین تغییر نظام بین‌الملل به دو قطب، مسئله اتحاد استراتژیک اسراییل با آمریکا را حاد می‌کند و مانع از تشکیل دولت مستقل فلسطینی می‌شود. بر این مبنا، پرسش اصلی که در این پژوهش مطرح می‌شود این است که، چه تحولاتی در محیط بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی شکل گرفت و این تحولات چه تاثیری در «مسئله فلسطین» بر جای گذاشت؟ بررسی ادبیات و مرور آثار موجود 1- کتب: کتب نوشته شده در این زمینه زیاد می‌باشد، اما نکته مهم در این است که «نوع نگاه» و یا «زاویه دید» آنها در بررسی موضوع (مسئله فلسطین) متفاوت است که آن هم در جای خود بسیار مفید است. اما آن چه که در این کتب کمتر دیده می‌شود تحلیل «مسئله فلسطین» با توجه به ابعاد و مولفه‌های بین‌المللی تاثیرگذار در آن می‌باشد. مجید صفاتاج در کتاب «ماجرای فلسطین و اسراییل» با یک نگاه تاریخی به توصیف «مسئله فلسطین» و دادن یکسری اطلاعات مفید در این زمیه و بدنبال آن تحلیل این مسئله در سطح خرد (فلسطین – اسرائیل) و در یک فصل کوتاه به سطح میانه (منطقه خاورمیانه) می‌پردازد.(صفاتاج،1380) و یا جمیله کدیور در کتاب «پشت پرده صلح» با نگاهی تاریخی به توصیف و تحلیل «مسئله فلسطین» و آن هم با توجه به تأثیرگذاری عامل منطقه‌ای (کشورهای عربی) و گروه‌های مبارز فلسطینی و اسراییل می‌پردازد.(کدیور،1374) و یا راشد الغنوشی در کتاب «انقلاب اسلامی و امام خمینی، مسئله فلسطین و طرح صهیونیسم، حاکمیت علما یا روشنفکران» به تاثیرات انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی و تاثیرات آن در منطقه خاورمیانه و به خصوص «مسئله فلسطین» می‌پردازد.(الغنوشی،1380) و در آخر، منوچهر محمدی و پیروز غفرانی در کتاب «بحران فلسطین و آینده آن» از روش کمی برای تحلیل بحران فلسطین استفاده کرده‌اند. و در فصول مختلف، ابعاد جغرافیایی و منطقه‌ای، ابعاد سیاسی بین‌المللی، ابعاد جمعیتی، ابعاد اقتصادی، ابعاد اجتماعی، ابعاد نظامی و امنیتی بحران فلسطین را در سطح خرد (فلسطین – اسراییل) و در سطح میانه (منطقه خاورمیانه) مورد بررسی قرار داده‌اند اما در بررسی ابعاد سیاسی – بین‌المللی به نقش بازیگران اصلی نظام بین‌الملل در طول سال‌های شکل‌گیری بحران فلسطین نپرداخته‌اند و نقش سیاست‌های آنها در شکل‌گیری و حل بحران فلسطین به خصوص بعد از فروپاشی شوروی مورد بررسی قرار نگرفته است.(محمدی و غفرانی،1388) 2- مقالات: مقالات نوشته شده در این زمینه هم زیاد می‌باشد که «مسئله فلسطین» را از زاویه دید‌های متفاوت و یا «نوع نگاه» متفاوت مورد بررسی قرار داده است. اما آنچه که کمتر در این مقالات دیده می‌شود. تحلیل «مسئله فلسطین» با توجه به ابعاد و مولفه‌های بین‌المللی و تاثیرگذار در آن می‌باشد. حسن غفاری در مقاله «سلسله صلح‌های تحمیلی برای حذف تدریجی سویت فلسطینی 2007-1978» می‌گوید: «تلاش فراوان سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی در طول بیش از یک قرن برای محو یک هویت مسلم و قطعی تاریخی به نام هویت مردم مسلمان فلسطین به عنوان قبله اول مسلمین صورت گرفت و در کنار سه فعالیت اول، تلاش‌های خستگی‌ناپذیر دیپلماسی نیز برای مشروعیت بخشی حکومت جعلی اسراییل انجام گرفت. از جمله این تلاش‌ها، در قالب قرارداد‌ها و صلح‌های تحمیلی بین این دولت جعلی و کشورهای اطراف و مردمان اصلی سرزمین فلسطین، خود را نمایان کرد که نتیجه تدریجی آن، قبول محو هویت فلسطین و اکتفا به دولت خود گردان به عنوان دولت غزه و کرانه باختری در تحت حکومت اسراییل، توسط اندک رهبران سازشکار منطقه‌ای بوده است.»(غفاری،1387: 183) مهران کامروا در مقاله «نقش هویت‌های ملی رقابت جو در مناقشه فلسطینی – اسراییلی» می‌گوید: «ماهیت و علت اصلی کشمکش اسراییل و فلسطین به انکار هویت ملی هر طرف توسط طرف مقابل مربوط می‌شود. برای اکثریت اسراییلی‌ها، هویت فلسطینی وجود ندارد و در مورد فلسطینی‌ها نیز وضع به همین منوال است. این موضوع، موجب عدم اعتماد طرفین نسبت به دیگری و عدم تمایل آنها به صلح بوده است.» (کامروا،1381: 28-27)احمد دوست محمدی در مقاله «ریشه‌های ایدئولوژیکی و تاریخی شکست طرح‌های صلح خاورمیانه» می‌گوید: «کشمکش‌ها و جنگ‌های خاورمیانه ریشه در خلق و خوی نژادپرستانه، توسعه طلبانه و سلطه جویانه رژیم صهیونیستی اسراییل دارد که خود برگرفته از تعالیم و دستورات تورات تحریف شده، تلمود و پروتکل‌های زعمای صهیونیسم می‌باشد. و صلحی که اسراییل از آن دم می‌زند، یک صلح واقعی نیست، بلکه صرفاً ترفندی‌است برای ادامه حیات تحمیلی خود در منطقه در جهت اجرای سیاست اشغال و انقراض نسل اعراب‌ مسلمان می‌باشد.»(دوست محمدی،1386: 22) و در آخر علی اکبر علیخانی در مقاله «فلسطین،اسراییل و انتفاضه:نزاع بر سر هویت» به بررسی این مناقشه در سطح خرد(فلسطین­­ و اسراییل) پرداخته و تاثیر سطح کلان(ساختار نظام بین‌الملل و بازیگران اصلی آن) در این مناقشه مورد بحث و بررسی قرار نگرفته است.(علیخانی،1378) 3- پایان‌نامه‌ها: پایان‌نامه‌های نوشته شده در این زمینه نسبت به کتب و مقالات نوشته شده در این زمینه، بسیار کم و محدود می‌باشد. این پایان‌نامه‌ها هم یا از موضع اسراییل(سطح تحلیل خرد) به «مسئله فلسطین» نگاه کرده‌اند و یا آن را از یک منظر اخلاقی-آرمانی مورد بررسی قرار داده‌اند. آنچه که در این پایان‌نامه‌ها کمتر مورد بررسی قرار گرفته؛ تاثیر مولفه‌ها و ابعاد بین‌المللی تاثیرگذار(ساختار نظام بین‌الملل و بازیگران اصلی آن) بر «مسئله فلسطین» می‌باشد. احمد رشیدی در پایان‌نامه «روند صلح اسلو و موانع شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین» عدم شکل‌گیری کشور مستقل فلسطینی را، مخالفت اسراییل با چهار مسئله مهم در این زمینه یعنی 1- برچیده شدن شهرک‌ها 2- بازگشت پناهندگان 3- تسلط بر منابع آب زیرزمینی و مناطق اشغالی 4- حاکمیت بر بیت‌المقدس شرقی از سوی اقتدار فلسطین می‌داند.(رشیدی،1378) و محمد هادی هم در پایان‌نامه «طرح‌های صلح خاورمیانه در دهه گذشته 2003-1993» رسیدن به صلح و امنیت را بدون رعایت عدالت، تامین کننده حق ملیت‌ها نمی‌داند. به طوری که عدم رعایت عدالت از سوی اسراییل، ملت فلسطین را از حقوق اولیه خود که همسال حق تعیین سرنوشت، حق اعمال حاکمیت بر سرزمین، حق بازگشت آوارگان و ... محروم می‌باشد.(هادی،1384) هدف پژوهش از دیدگاه پژوهش حاضر، مهم‌ترین عیب موجود در این ادبیات، مورد توجه عمیق قرار ندادن تاثیر ابعاد و مولف‌های بین‌المللی یعنی ساختارهای نظام بین‌الملل و تحولات آن در بررسی «مسئله فلسطین» می‌باشد. بر همین اساس مهم‌ترین هدف پژوهش حاضر رفع این عیب اساسی و بدین واسطه افزودن بر غنای ادبیات موجود در این زمینه است. نظرات موجود در این زمینه 1- بین آگاهی سیاستمداران اسراییل بر ناتوانی‌شان در رد حقوق حقه مردم فلسطین با ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین ارتباط وجود دارد. 2- بین آگاهی رهبران فلسطین بر اینکه روش‌های مسالمت آمیز مسیر مفیدتری برای تحقق دولت مستقل فلسطین است با ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین ارتباط وجود دارد. 3- بین نیاز کشورهای عربی برای بدست آوردن اقتدار داخلی با ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین ارتباط وجود دارد. 4- بین تغییرات صورت گرفته در محیط بین‌المللی پس از فروپاشی شوروی با ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین ارتباط وجود دارد. تبدیل نظر به نظریه 1- آگاهی سیاستمداران اسراییل بر ناتوانی‌شان در رد حقوق حقه مردم فلسطین عامل ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین بوده است. 2- آگاهی رهبران فلسطینی بر این که روش‌های مسالمت‌آمیز مسیر مفیدتری برای تحقق دولت مستقل فلسطین است عامل ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین بوده است. 3- نیاز کشورهای عربی برای بدست آوردن اقتدار داخلی عامل ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین بوده است. 4- تغییرات صورت گرفته در محیط بین‌المللی پس از فروپاشی شوروی عامل ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین بوده است. تبدیل نظریه به فرضیه 1- اجماع سیاستمداران اسراییل به ناتوانی‌شان در رد هویت ملت فلسطین باعث ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین گشته است. 2- اجماع رهبران فلسطینی بر این که مذاکره مسیر مفیدتری برای تحقق دولت مستقل فلسطین است باعث ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین گشته است. 3- نیاز کشورهای عربی برای بدست آوردن مشروعیت داخلی باعث ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین گشته است. 4- تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی باعث ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین گشته است. نظرات آگاهی سیاستمداران اسراییل بر ناتوانی شان در رد حقوق حقه مردم فلسطین   ضرورت‌ شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین آگاهی رهبران فلسطینی بر این که روش‌های مسالمت آمیز مسیر مفیدتری برای تحقق دولت مستقل فلسطین   ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین نیاز کشورهای عربی برای بدست آوردن اقتدار داخلی   ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین تغییرات صورت گرفته در محیط بین‌المللی پس از فروپاشی شوروی   ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین نظریه ها آگاهی سیاستمداران اسراییل بر ناتوانی‌شان در رد حقوق حقه مردم فلسطین   ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین آگاهی رهبران فلسطینی بر این که روش‌های مسالمت‌آمیز مسیر مفیدتری برای تحقق دولت مستقل فلسطین   ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین نیاز کشورهای عربی برای بدست آوردن اقتدار داخلی   ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین تغییرات صورت گرفته در محیط بین‌المللی پس از فروپاشی شوروی   ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین فرضیه ها اجماع سیاستمداران اسراییل به ناتوانی‌شان در رد هویت ملت فلسطین ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین اجماع رهبران فلسطینی بر این که مذاکره مسیر مفیدتری برای تحقق دولت مستقل فلسطین است ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین نیاز کشورهای عربی برای بدست آوردن مشورعیت داخلی ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین فرضیه اصلی در این پژوهش، «تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی» به عنوان متغیر اصلی‌ در «ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین» است. بنابراین آنچه که در پژهش حاضر مهم به نظر می‌رسد «تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی» و تأثیر آن در «ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین» می‌باشد. پس فرضیه اصلی ما در این پژوهش این خواهد بود: «تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی عامل اصلی ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین می‌باشد» روش آزمون فرضیه روش مورد استفاده در این پژوهش، روش کیفی از نوع توصیفی – تحلیلی است. داده‌های مورد نیاز در این پژوهش از کتاب‌ها، مجلات تخصصی، سایت‌های اینترنتی تخصصی، پایان‌نامه‌ها و... جمع‌آوری شده‌اند و مورد تجزیه و تحلیل ‌قرار گرفته‌اند. در مورد بررسی و آزمون فرضیه اصلی «تحولات ساختار نظامی بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی» متغیر مستقل و «ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلیسطینی» متغیر وابسته ما خواهد بود. رابطه‌ی بین دو متغیر، رابطه مستقیم است که به شکل زیر می‌باشد: متغیر مستقل (X) متغیر وابسته (y) تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین شاخص‌ها شاخص‌های متغیر (X) شاخص‌های متغیر (y) 1- فروپاشی شوروی و شکل‌گیری ساختار نظام تک قطبی 2- آمریکا و حاکمیت نظم لیبرال 3- لیبرالیسم و جهانی شدن بر بستر نظم آمریکایی 4- سیاست آمریکا در خاورمیانه: مبارزه با تروریسم و اشاعه دموکراسی در خاورمیانه 5- آمریکا و مسئله فلسطین: راه حل دو دولت   1- صلح اسلو 1993 2- تاسیس حکومت خود گردان فلسطینی 1994 3- اجلاس کمپ دیوید دوم 2000 4- انتفاضه دوم 2000 5- طرح صلح عربی ملک عبدا... 2002 6-طرح صلح نقشه راه 2002 7- کنفرانس آناپولیس 2007  تعریف عملیاتی متغیرهای مستقل و وابسته الف) تحولات ساختار نظام آیین پس از فروپاشی شوروی: منظور نگارنده در این پژوهش از تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی این است که تغییرات و تحولات صورت گرفته در ساختار نظام بین‌الملل منجر به تغییرات در: 1- بازیگران اصلی 2- شیوه توزیع قدرت 3- الگوهای رفتاری 4- هنجارهای مسلط در آن شد و در نتیجه نگاه به «مسئله فلسطین» نیز دستخوش تغییر و تحولاتی نسبت به قبل از آن می‌شود. بدین روی تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی به عنوان متغیر مستقل ما در این پژوهش می‌باشد که دارای شاخص‌های زیر می‌باشد: 1-فروپاشی شوروی و شکل‌گیری ساختار نظام تک قطبی: فروپاشی شوروی به عنوان یک قطب از صحنه معادلات جهانی و منطقه‌ای منجر به شکل‌گیری یک نظام تک قطبی به رهبری امریکا در صحنه معادلات جهانی شده است. 2- آمریکا حاکمیت نظم لیبرال: آمریکا به لحاظ عدم رقابت ایدئولوژیک در سطح جهانی و نبود قدرت متوازن کننده در سطح جهانی به دنبال حاکم کردن و اشاعه ارزش‌های لیبرال در سطح جهانی است. 3-لیبرالیسم و جهانی شدن بر بستر نظم آمریکایی: جهانی شدن به عنوان یک پدیده بازتاب یک فرآیند تاریخی از جهان شمول شدن ارزش‌های لیبرال در سطح جهانی است و زمینه را برای حاکم شدن نظم لیبرال آمریکایی در سطح جهان فراهم می‌کند. 4-سیاست آمریکا در خاورمیانه مبارزه: با تروریسم و اشاعه دموکراسی: آمریکا بدنبال اشاعه ارزش‌های لیبرال در صحنه خاورمیانه است. بدین منظور سیاست خود در منطقه را مبارزه با تروریسم و اشاعه دموکراسی در قالب یک «پروژه» یا «فرآیند» قرار داده است. 5-آمریکا و مسئله فلسطین: راه حل دو دولت: آمریکا به منظور کاهش هزینه روانی و مادی اشاعه ارزش‌های لیبرال در منطقه خاورمیانه، و نبود خطر امنیتی برای اسراییل، ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین را در این راه موثر می‌داند. ب) ضرورت شکل‌گیری کشور مستقل فلسطین: ما در این پژوهش شواهدی دال بر «ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین» را به عنوان متغیر وابسته‌ی‌مان در این پژوهش بیان می‌کنیم، که شاخص‌هایش بدین شرح می‌باشد: 1- توافقنامه اسلو در سال 1993: شکل‌گیری توافقنامه اسلو در سال 1993 بین فلسطین و اسراییل با هدف شکل‌گیری دو دولت در کنار هم 2- تاسیس حکومت خودگردان در سال 1994: تاسیس حکومت خودگردان فلسطینی به عنوان نهادی برای مذاکره با اسراییل با هدف شکل‌گیری دو دولت در کنار هم 3- اجلاس کمپ دیوید 2000: این اجلاس که برای حفظ فرآیند صلح و جلوگیری از تضعیف بیش از اندازه عرفات در رابطه با نیرو‌های اسلامی داخل جنبش مقاومت و با حضور ایهود باراک از اسراییل و عرفات از فلسطین و آمریکا به عنوان میانجی با هدف بر طرف کردن موانع شکل‌گیری دو دولت در کنار هم برگزار شد. 4- انتفاضه در 2002: بدنبال عدم توافق بین رهبران فلسطین و اسراییل (عرفات – ایهود باراک) و بازدید آریل شارون از مکان‌های مقدس اسلامی در بخش قدیمی بیت‌المقدس منجر به شکل‌گیری انتفاضه دوم با هدف رسیدن به تشکیل دولت مستقل فلسطینی شد. 5- طرح صلح عربی ملک عبدا... 2002: طرح صلحی که ملک عبدا... پادشاه عربستان به منظور حل و فصل مناقشات میان اعراب اسراییل و فلسطین – اسراییل به منظور شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین پیشنهاد کرد. 6- نقشه راه 2002: طرحی که برای رفع مناقشات اسراییل و فلسطین در سال 2002 از سوی گروه چهار جانبه آمریکا، اتحادیه اروپا، روسیه و سازمان ملل متحد پیشنهاد و در شورای امنیت سازمان ملل متحد به تصویب رسید که آن هم با هدف شکل دادن به طرح دو دولت در کنار هم بود. 7- کنفرانس آناپولیس 2007: کنفرانس صلحی که در سال 2007 در آمریکا و با حضور رهبران مناطق خودگردان فلسطینی و اسراییل و نمایندگان کشورهای عربی، اروپایی، روسیه، چین و... با هدف شکل‌گیری صلح و نیز شکل‌گیری دو دولت در کنار هم و رفع مناقشات میان فلسطین – اسراییل، اسراییل – اعراب و... به میزبانی آمریکا برگزار شد. نقطه تمرکز مقطع زمانی مورد بررسی در این پژوهش از سال 2-1991 تا سال 2008 یعنی زمان فروپاشی شوروی تا پایان ریاست جمهوری جرج دبیلیو بوش در آمریکا می‌باشد. البته برای بررسی نقش فرضیه اصلی و فرضیه‌های رقیب و ... نگاهی به گذشته ضروری به نظر می‌رسد. سازماندهی پژوهش بر پایه فرضیه‌های رقیب و شاخص‌های فرضیه اصلی در روند سازماندهی پژوهش سعی شده است تا به صورتی دقیق و علمی به سوال اصلی پژوهش در قالب یک فرضیه اصلی و سه فرضیه رقیب، پاسخ داده شود و علل ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین مورد بررسی قرار گیرد. لذا در این ارتباط موارد مذکور در بخش های ذیل ارائه می‌شود: ابتدا در قسمت کلیات پژوهش، طرح پژوهش را که حاوی طرح مسئله، هدف پژوهش و...است، ارائه خواهد شد. سپس در بخش نخست، چارچوب نظری پژوهش و نگاهی به تاریخ فلسطین و شکل‌گیری دولت اسراییل را خواهیم داشت که مشتمل بر دو فصل است. فصل اول در مورد «ساختار نظام بین‌الملل از نظر کنت والتز» خواهد بود. در فصل دوم نیز «نگاهی به تاریخ فلسطین و شکل‌گیری دولت اسراییل» مورد بررسی قرار می‌گیرد. در بخش دوم پژوهش، به بررسی فرضیه‌های رقیب پرداخته می‌شود. بر همین اساس در فصل اول این بخش «اجماع سیاستمداران اسراییل به ناتوانی شان در رد هویت ملت فلسطین» و تاثیر آن بر ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین به عنوان فرضیه رقیب اول مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در فصل دوم این بخش «اجماع رهبران فلسطینی بر این که مذاکره مسیر مفیدتری برای تحقق دولت مستقل فلسطین است» و تاثیر آن بر ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین به عنوان فرضیه رقیب دوم مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در فصل سوم این بخش «نیاز کشورهای عربی برای بدست آوردن مشروعیت داخلی» و تاثیر آن بر ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین به عنوان فرضیه رقیب سوم مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در بخش سوم این پژوهش در شش فصل به «تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی 2-1991 » و تاثیر آن بر «ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین» به عنوان فرضیه اصلی خواهیم پرداخت. لذا در فصل اول «فروپاشی شوروی و شکل‌گیری ساختار نظام تک قطبی» مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در فصل دوم «آمریکا و حاکمیت نظم لیبرال» مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در فصل سوم «لیبرالیسم و جهانی شدن بر بستر نظم آمریکایی» مورد بررسی قرار خواهد گرفت. در فصل چارم «سیاست آمریکا در خاورمیانه: مبارزه با تروریسم و اشاعه دموکراسی در خاورمیانه» مورد برسی قرار خواهد گرفت. در فصل پنجم «آمریکا و مسئله فلسطین: راه‌حل دو دولت» مورد بررسی قرار خواهد گرفت. و در فصل ششم «ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین» مورد بررسی قرار خواهد گرفت. نهایتا طی یک نتیجه‌گیری، مجددا استدلال خود را تکرار می‌کنیم و دستاوردهای پژوهش را تکرار کرده و به جمع بندی بحث می‌پردازیم. فهرست تفصیلی مطالب کلیات: طرح پژوهش بخش اول: چارچوب نظری پژوهش و نگاهی به تارخ فلسطین و شکل‌گیری دولت اسراییل فصل اول: «ساختار نظام بین‌الملل» از نظر کنت والتز فصل دوم: نگاهی به تاریخ فلسطین و شکل گیری دولت اسراییل بخش دوم: بررسی فرضیه‌های رقیب پژوهش فصل اول: اجماع سیاستمداران اسراییل به ناتوانی‌شان در رد هویت ملت فلسطین فصل دوم: اجماع رهبران فلسطینی بر این که «مذاکره» مسیر مفیدتری برای تحقق دولت مستقل فلسطین است. فصل سوم: نیاز کشورهای عربی برای بدست آوردن مشروعیت داخلی بخش سوم: برسی فرضیه اصلی پژوهش : تحولات ساختار نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی 2-1991 و ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین فصل اول: فروپاشی شوروی و شکل‌گیری ساختار نظام تک قطبی فصل دوم: آمریکا و حاکمیت نظم لیبرال فصل سوم: لیبرالیسم و جهانی شدن بر بستر نظم آمریکایی فصل چهارم: سیاست آمریکا در خاورمیانه: مبارزه با تروریسم و اشاعه دموکراسی در خاورمیانه فصل پنجم: آمریکا و مسئله فلسطین: راه حل دو دولت فصل ششم: ضرورت شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین جمع‌بندی و نتیجه‌گیری نهایی بخش نخست: چارچوب نظری پژوهش و نگاهی به تاریخ فلسطین و شکل‌گیری دولت اسراییل مقدمه در ادبیات روابط بین‌الملل به طور کلی این بحث پذیرفته شده است که یک نظریه سیاست بین‌الملل نظریه سیاست خارجی نیست،همان‌طور که در حوزه اقتصاد نیز یک نظریه بازار نمی‌تواند یک نظریه مربوط به یک شرکت باشد.بنابراین،با چنین حکمی به طور طبیعی نمی‌توان از نظریه سیاست بین الملل «کنت والتز» در خصوص مفهوم ساختار،به نظریه‌ای در مورد رفتار سیاست خارجی واحدهای سیاسی دست یافت.اما روشن است که به هر حال ساختار نظام بین الملل (مفهومی که والتز آن را ابداع کرده است) تاثیر خود را بر رفتار واحدها نشان می‌دهد.به عبارت روشن‌تر ساختار اگر چه در سطح نظام شکل می‌گیرد و خود نتیجه واکنش متقابل بازیگران اصلی نظام است اما در نهایت، به عنوان یک متغیر مستقل بر رفتار همان بازیگران تاثیرگذار واقع می‌شود.دست کم این همان مفهومی است که والتز از ساختار در ذهن دارد.از این رو،در ادامه به بحث وبررسی در خصوص ساختار و تاثیر آن بر رفتار بازیگران می پردازیم. همچنین نگاهی خواهیم داشت به تاریخ فلسطین و حوادث و رویدادهایی که منجر به شکل گیری دولت اسراییل شد را مورد بحث و بررسی قرار خواهیم داد. فصل اول: ساختار نظام بین‌الملل از نظر کنت والتز واقع‌گرایی بی‌تردید «واقع‌گرایی»[9] عملاً مهم‌ترین و پایدارترین نظریه روابط بین‌الملل بوده است. هنگامی که از «جریان اصلی» در روابط بین‌الملل سخن می‌رود، معمولاً نام نویسندگان واقع‌گرا، به ذهن متبادر می‌شود. جاذبه تقریباً بی‌بدلیل این نظریه به دلیل نزدیکی آن با عملکرد سیاستمداران در عرصه بین‌الملل و همچنین نزدیکی آن با فهم متعارف از سیاست بین‌الملل است. خود واقع‌گرایان نیز بر آنند که اهمیت‌شان از همین بعد است. آنان از این نظر چشم‌انداز خود را واقع‌گرایانه می‌خوانند که با «واقعیت» بین‌المللی همخوانی دارد. آنان وجود یک سنت دیرینه واقع‌گرایانه را بیانگر تداوم و پایداری واقعیت «سیاست میان ملت‌ها» می‌دانند. (مشیرزاده، 1388: 73) واقع‌گرایی در شکل کلاسسیک آن در اثر «توسیدید»[10] ، یعنی «جنگ پلوپونز»[11] در بیست و هفت قرن پیش منعکس شده است. این سنت را در عصر مدرن در اروپا «ماکیاول»[12] با «شاهزاده»[13] و ... دنبال کردند و در قرن بیستم «ای. اج. کار»[14] ، راینهولد نیبور»[15] ، «جرج کنان»[16] «مورگنتا»[17] و... به ارائه نظر و بحث در اطراف آن پرداختند. با وجود آن که ریشه‌های واقع‌گرایی را می‌توان از آثار اندیشمندان مزبور ردیابی کرد لکین واقع‌گرایی به صورت یک رویکرد نظری برای تجزیه و تحلیل سیاست بین‌الملل از اواخر دهه 1930م و اوایل دهه 1940م وارد عرصه مطالعه روابط بین الملل شد. واقع‌گرایان (هم در حوزه فلسفه سیاسی و هم در حوزه سیاست بین‌المللی) معتقدند که: 1- پدیده‌های عالم را می‌توان به صورت «علی»[18] بررسی کرد. 2- امور واقع به صورت مستقل از ذهن و برداشت‌ها، اصالت دارند. 3- «تست تجربی»[19] مهم‌ترین شیوه شناخت است. 4- حقیقتی قابل کشف و قابل تصمیم در دل «وقایع»[20] وجود دارد که محقق می‌تواند و باید به کشف و تعمیم آن حقیقت نایل آید. براساس این گزاره‌ها، واقع‌گرایان به بررسی تمایل بشر به جنگ پرداختند و نتایج حاصله نظیر شرارت، ترس و طمع را به عنوان منشاء خشونت فردی و ملی معرفی کردند. بر این اساس انسان‌ها خودخواه هستند، همان‌گونه که دولت ها در پی کسب، حفظ و گسترش منفعت خود می‌باشند. بحث‌های عمده واقع‌گرایی کلاسیک، آن چنان که از آثار «کار»، «مورگننتا» و دیگران برمی‌آید، بر نکات زیر استوار است: 1- دولت‌ها بازیگران اولیه سیستم بین‌الملل و واحدهای اساسی تحلیل هستند 2- روابط میان دولت‌ها و رفتار و کنش مقابل آنها در یک محیط آنارشی صورت می گیرد. 3- دولت‌ها به صورت عقلایی در تعقیب اهداف ملی خود و کسب قدرت بیشتر هستند. 4- ریشه رفتار دولت‌ها در سیستم بین‌المللی است و سیاست خارجی آنها را نباید در مسائل داخلی جست و جو کرد. 5- ثبات نظام بین‌الملل بر محور سیستم «موازنه قوا»[21] استوار است 6- مسائل نظامی و کشمکش در روابط بین‌‌الملل بیشتر اولویت دارند تا مسائل اقتصادی و همکاری (احمدی، 1376: 17) این دیدگاه‌های محوری نظریه واقع‌گرایی کلاسیک از اواخر دهه 1960م به بعد مورد انتقاد قرار گرفت. طرفداران «نظریه همگرایی»[22] نظیر «هاس»[23] ضمن تاکید بر اهمیت عوامل اقتصادی و همکاری بین‌المللی به طور غیر مستقیم مکتب واقع‌گرایی را به چالش کشیدند؛ در اوایل دهه 1970م «رابرت کیوهان»[24] و «ژوزف‌نای»[25] در قالب نظریه «همبستگی متقابل»[26] به انتقاد از دیدگاه «دولت محوری» واقع‌گرایی و تاکید آن بر کشمکش مسائل نظامی پرداختند. «امانوئل والرشتین»[27] در کتاب «نظریه سیستم جهانی»[28]، بر اهمیت سرمایه‌داری و تحلیل سیستمی و محوری بودن مسئله اقتصاد و نیز تحولات داخلی در روابط بین‌الملل تاکید کرد و «جان برتن»[29] با طرح مکتب «جامعه جهانی»[30] اندیشه‌های محوری و ارکان «هستی‌شناختی»[31] واقع‌گرایی را به زیر سوال کشید. این انتقادات گسترده، طرفداران نظریه واقع‌گرایی را در حالت تدافعی قرار داد و موقعیت آن نظریه به عنوان پارادیم مسلط در رشته روابط بین‌الملل را به خطر انداخت. ساختار نظام بین‌الملل از نظر کنت والتز ظهور نظریه «نو واقع‌گرایی»[32] تا حدی پاسخی بود به چالش‌های نظریه «همبستگی متقابل» و اهمیت عوامل اقتصادی در روابط بین‌الملل که از سوی نظریه‌پردازان واقع‌گرایی کلاسیک نادیده گرفته شده بود. محققانی نظیر «استفن کراسنر»[33] و «رابرت گیلپن»[34] درصدد برآمدند تا با طرح نظریه «رژیم‌های بین‌المللی»[35] و نظریه «ثبات هژمونیک»[36]، مسائل اقتصادی و بازیگران غیردولتی را مد نظر قرار دهند و با اصلاح نظریه واقع‌گرایی بر اهمیت نقش دولت در جهان معاصر تاکید کرده و طرحی نو از واقع‌گرایی در اندازند. منصفانه آن است که بگوییم هیچ کدام از مدافعان نوین واقع‌گرایی نتوانستند نظریه مذکور را از حالت تدافعی در آورند و همانند قبل از دهه 1970 آن را به عنوان نظریه برتر در روابط بین‌الملل مطرح سازند. این مهم در سال 1979 توسط «کنت والتز»[37] صورت گرفت که موفق شد با نقد دیدگاه‌های کلاسیک واقع‌گرایی از جهت روش‌شناختی و نظریه‌پردازی و همچنین نقد مخالفان و چالشگران واقع‌گرایی، نظریه‌ای سیستمی و ساختاری از واقع‌گرایی ارائه دهد. برای بررسی نقش ساختار بر سیاست خارجی کشورها ابتدا باید مفهوم ساختار روشن شود. ممکن است از دیدگاه‌های متفاوتی، در خصوص نقش ساختار و انواع آن بحث شود اما دست کم در خصوص تعریف ساختار نظام بین‌الملل دیدگاه‌های روشن‌تری در میان صاحب نظران به چشم می‌خورد. عمده نویسندگان در این تعریف کم و بیش همسو هستند که ساختار نظام بین‌الملل مفهومی است که از آرایش اعضای نظام بین‌الملل ناشی می‌شود. این مفهوم در نظریه‌های قبل از والتز نیز وجود داشت اما مفهوم «ساختارنظام بین‌الملل» ابتکار کنت والتز است. با انتشار کتاب «نظریه سیاست بین‌الملل»[38] توسط والتز در 1979، این مفهوم به عنوان هسته مرکزی نظریه وی توانست «نو‌واقع‌گرایی» یا «واقع گرایی ساختارگرا» را به یک سنت فکری غالب در رشته روابط بین‌الملل تبدیل نماید. (حسینی متین، 1388: 142) هدف والتز در کتاب «نظریه سیاست بین‌الملل»، ارائه یک نظریه در مورد «سیاست بین‌الملل»است. از نظر والتز، نظریه‌هایی که به دنبال تشریح سیاست بین‌الملل براساس عوامل فردی و ملی هستند، «تقلیل‌گرا»[39] و نظریه‌هایی که به دنبال تشریح رویدادهای بین‌المللی در اثر عوامل کلان هستند، نظریه‌های «نظام‌گرا»[40] هستند. والتز سطح تحلیل ملی را صرفاً به عنوان شیوه‌ای برای «تبیین»[41] آن دسته رویدادهای سیاست بین‌الملل مناسب می‌داند که تاثیرات نظام بر پدیده مورد مطالعه کم بوده و یا قابل نادیده گرفتن باشند. بنابراین وی برای جبران کمبودهای این چارچوب تحلیلی «تقلیل‌گرا»، رویکرد «نظام‌گرا» را نیز لازم می‌داند؛ زیرا یک نظریه تقیل‌گرا در بهترین حالت نظریه‌ای در مورد رفتار بخش‌های یک کل خواهد بود. (Waltz,1979: 40) اما والتز به رغم انتقاد از نظریه‌هایی که تقلیل‌گرایی پیشه می‌کنند و رخدادهای بین‌المللی را با یک متغیر مورد بررسی قرار می‌دهند، به لحاظ روش‌شناسی خود در عمل به این شیوه متوسل می‌شود و به همین دلیل نظریه «سیاست بین‌الملل» خود را از مسئله سطح تحلیل آغاز می‌کند که بیش از آن در کتاب «انسان دولت، جنگ»[42] از چنین روشی استفاده کرده بود. هر چند این شیوه خود را در کنار سایر سطوح تحلیل مورد توجه قرار می‌دهد و تکمیل کننده سطوح تحلیل ملی می‌داند (حسینی، متین، 1388: 143) نظریه «نوواقع‌گرایی» والتز ریشه در نظریات پایه‌ای و بنیادی در مورد چهارمفهوم اصلی «سطح تحلیل»، «نظام»، «واحدها» و «ساختار» دارد. هر گونه تلاش برای مطالعه رهیافت «نو‌واقع‌گرا» در روابط بین‌الملل که نظریه والتز یکی از پایه‌های آن است، مستلزم شناسایی این مفاهیم و ارائه تعاریف روشن از آنها و تمرکز بر این مسئله است که ساختار و واحدها چگونه با یکدیگر و نیز با نظریه گسترد‌ه‌تر «نظام‌ها» که همه‌ آنها را در خود جای می‌دهد ارتباط می‌یابد. والتز با استفاده از این مفاهیم اصلی نظریه سیاست بین‌الملل خود را تدوین و ارائه می‌کند. (Buzan, jones and Little , 1193) الف- سطح تحلیل: مسئله سطح تحلیل بناچار در هر تلاش و کوششی برای درک رفتار در درون نظام مطرح می‌شود، زیرا درون آن تبیین رفتارهای واحدها مورد جست و جو قرار می‌گیرند. هر سطح تحلیلی مشخص کننده یک عامل عمده تاثیرگذار بر رفتار است و از این رو، به نوبه خود تبیین برای رویدادها و متمایز کننده آن از سایر عوامل عمده تأثیرگذار تلقی می‌شود. به اعتقاد والتز همانند عناصر نظام، سطح تحلیل نیز یک سازه انتزاعی است.به این ترتیب روشن است که نظریه سیاست بین‌الملل والتز مسئله « سطح تحلیل» را در مطالعه روابط بین‌الملل بسیار جدی تلقی می‌کند؛ هرچند این موضوع بحثی است که در حوزه روش‌شناسی قرار دارد. والتز خود در کتاب «انسان، دولت وجنگ» به روشنی از رهیافت «سطح تحلیل» برای مسائل استفاده می‌کندWaltz, 1979:7-39 ) ). والتز به توجه به شخصیت‌های حقیقی و حقوقی سیاسی به سه سطح تحلیل باور دارد. سطح تحلیل فردی، سطح تحلیل ملی، سطح تحلیل بین‌المللی که به اعتقاد وی هر یک از این سطوح تحلیل جلوه‌ای از رفتار را به پژوهشگر می‌نمایاند (حسینی متین، 1388: 144) ب- نظام: در اصطلاح کلی و در اصطلاح روابط بین‌الملل به طور خاص،«نظام» به مجموعه‌ای از اجزا و یا واحدها اطلاق می‌شود که «اندرکنش»[43] میان آنها به اندازه‌ای اهمیت دارد که مشاهد‌ة ‌آنها را به عنوان مجموعه (کل) منسجم توجیه‌پذیر می‌سازد. «جیمز دوئرتی»[44] و «رابرتز فالتزگراف»[45] چهار تعریف مهم از نظام ارائه می‌کنند. اما نظام در روابط بین‌الملل را بیشتر به مفهوم مجموعه‌ای از متغیرها می‌دانند که در کنش متقابل با یکدیگر قرار دارند. (دوئرتی و فالتزگراف، 1372: 143)بیشتر نظریه‌پردازان از جمله «مورتون کاپلان»[46] نیز به این معنا از آن استفاده کرده و نظام‌های شش‌گانه مورد نظر خود را بر آنها بنا نهاده است.(سیف زاده، 42:1378) واحدهای یک نظام از یک نوع و دارای ویژگی‌های مشترک‌اند که رابطه خاصی را ممکن می‌سازند. این همان مفهومی است که والتز با استناد به نظریه نظام (سیستم) و میدان در علم فیزیک از آن استفاده کرده است. والتز با الهام گرفتن از نظریه نظام‌ها در روابط بین‌الملل به ویژه نظریه «مورتون کاپلان» می‌کوشد آن را با نظریه سیاست بین‌الملل خود سازگار و منطبق نماید. زمانی گروهی از دولت‌ها تشکیل یک نظام بین‌المللی می‌دهند که رفتار هر یک از آنها عامل حیاتی در محاسبات دیگر بازیگران باشد. بنابراین، هر نظام در بردارنده واحدها، اندرکنش‌ها و ساختار است. از نظر والتز، ایده نظام معنایی بیش از مجموعه‌ای از واحدها و تعامل میان آنها را با خود حمل می‌کند و به عبارتی دیگر باید همراه با ایده ساختار باشد.(Waltz,1979:74) وی در این زمینه خود را درون سنت واقع‌گرایی کهن قرار می‌دهد که معتقد به استقلال حوزه سیاسی است. منظور وی از نظام، به رغم وجود بخش‌های خاص‌تر یک نظام بین‌المللی همچون نظام‌های سیاسی، نظامی، اجتماعی و اقتصادی بین‌المللی، به طور عمده نظام سیاسی بین‌المللی است. (حسینی متین، 1388: 145) ج- واحدهای نظام: والتز بر این اعتقاد است که نظریه‌پردازان نظام‌گرا یک مشکل حل نشده دارند و آن این است که وقتی از نظام بحث می‌کنند می‌کوشند آن را به گونه‌ای تعریف نمایند که از هر گونه ویژگی و اندرکنش میان واحدها به دور باشد. در حالی که آنها تعریف نظام را بدون توجه به ویژگی‌ها، رفتارها و اندرکنش میان واححدها در نظر می‌گیرند، پرسش مهم قابل طرح این است که چگونه می‌توان این موضوعات مهم را نادیده گرفت؟ (Waltz, 1979: 79) د- ساختار نظام سیاسی بین‌الملل: با طرح پرسش پیش گفته، والتز می‌کوشد با استفاده از نظریه نظام‌های «کاپلان» اهمیت ساختار نظام و نقش آن را توضیح دهد. از دیدگاه والتز ساختار به معنای اصل نظم دهنده واحدهاست و در واقع راهی را نشان می‌دهد که واحدها از طریق آن با یکدیگر هماهنگ شده و یا در ارتباط با یکدیگر قرار می‌گیرند. بنابراین با مفهوم ساختار ارتباط بین نظام و واحدهای عضو برقرار می‌شود. والتز نمی‌تواند تصور کند که نظامی وجود داشته باشد که از روابط میان واحدها یا بخش‌های آن، ساختار شکل نگرفته باشد. وجود نظام لزوماً به معنای وجود ساختار است و وجود ساختار لازمه وجود واحدهای سیاسی متعامل است. وی از این نظر ساختار را به معنای متغیر واسطه میان واحدها و نظام می‌داند. از این رو، ارتباط منطقی و مستحکمی بین اعضای نظام و ساختار وجود دارد. (حسینی متین، 1388: 145) مقصود والتز این است که برای مطالعه سیاست بین‌الملل اگر ساختار را بدون در نظر گرفتن واحدها برریسی نکنیم نظریه نظام‌گرا در سطح جهانی نخواهیم داشت. به عبارتی، والتز برخلاف «استقرارگرایان»[47] از کل به سوی جزء حرکت می‌کند و با استفاده از نظریه نظام‌گرا سعی دارد بنای جدیدی بر آن بیفزاید و نظریه سیاست بین‌الملل تازه‌ای به وجود آورد. (Buzan, joues and Little, 1995: 6) ساختار از نظر والتز بیانگر نحوه نظم و ترتیب اجزاء در یک نظام است. به باور والتز ساختارهای سیاسی فرایندهای سیاسی ایجاد می‌کنند که در بهترین حالت می‌توان آن را با مقایسه نظام‌های سیاسی متفاوت مشاهده نمود. مفهوم ساختار بر این واقعیت استوار است که واحدها به شکل متفاوتی کنار هم چیده شده و ترکیب یافته‌اند. در حالی که این واحدها رفتار متفاوتی از خود نشان می‌دهند. واکنش متقابل میان آنها نیز نتایج (برآیند) متفاوتی ایجاد می‌کند که این نتیجه متفاوت، ساختار آن نظام است. (حسینی متین، 1388: 146) در تحلیل نظریه والتز در خصوص ساختار، کار با شکل‌گیری ساختار شروع می‌شود. والتز همان نظام اقتصادی سرمایه‌داری یعنی حاکمیت بازار و منطق حاکم بر اقتصاد خرد را الگو قرار می‌دهد و از آن برای شکل‌دهی به ساختار نظام بین‌الملل استفاد می‌کند. والتز می‌گوید: «در بازار رقابت به معنای تعامل و اندرکنش بین فروشنده و خریدار قیمت و ساختار را تعیین می‌کند. دقیقاً به همین شکل تعامل و اندرکنش میان دولت‌ها ساختار بین‌الملل را شکل می‌دهد و ساختار نیز عامل تاثیرگذار مهمی بر رفتار بازیگران است و نقش متغیر مستقل را ایفا می‌کند. ساختار برخی اقدامات را تشویق می‌کند و به همین صورت برخی اقدامات را مانع می‌شود. به عبارتی اگر بازیگری رفتاری را انتخاب می‌کند به این دلیل است که سود وی را به حداکثر می‌رساند و زیان وی را به حداقل کاهش می‌دهد. در نظام بین‌الملل نیز بازیگران رفتار خود را محاسبه می‌کنند. بنابراین ما می‌توانیم فرضیه‌های مختلفی را در مورد اثرات ساختار بر روی رفتار دولت‌ها ارائه دهیم.» (Waltz. 1979:78) والتز اظهار می‌دارد این عقیده که سیاست بین‌الملل می‌تواند به عنوان یک نظام با ساختاری دقیقاً تعریف شده مورد مطالعه قرار گیرد نقطه عزیمت بنیادی نوواقع‌گرایی از واقع‌گرایی سنتی است. (Waltz,1990:26) ساختار نظام برخاسته از تعامل دولت‌هاست و در گام بعد آنها را از اتخاذ برخی اقدامات باز‌می‌دارد و به سوی برخی تشویق می‌کند. ساختار، یک قطعه از نظام است که ما را قادر می‌سازد تا در مورد نظام به عنوان یک کل فکر کنیم. (Waltz. 1979:77) به عبارت دیگر، دولت‌ها هم واحدهای شکل‌دهنده نظام سیاسی بین‌المللی هستند و هم ایجاد کننده ساختار آن نظام به شمار می‌روند. (حسینی متین، 1388: 147) معنای ساختار از نظر والتز که خودش نیز آن را ترجیح می‌دهد و نقطه تمایز نظریه ساختاری وی با سایر ساختارگرایان است، این است که ساختار ایجاد کننده یکسری شرایط محدودیت‌ساز است. چنین ساختاری به عنوان یک «گزینشگر»[48] عمل می‌کند اما خودش قابل مشاهده نیست. والتز می‌گوید ساختار بر رفتار کشورها در درون نظام تاثیر می‌گذارد که این تاثیر غیرمستقیم است و باعث تسهیل نقش نیروهای مختلف بر سیاست خارجی کشورها می‌شود. (حسینی متین،1388: 148) به اعتقاد والتز ساختار نظام دارای ویژگی‌های سه گانه زیر است: 1-«اصل نظم دهنده»[49] نظام بین‌المللی: به طور کلی به نظر والتز نظام بین‌المللی برخلاف نظام سلسله مراتبی در یک حالت آنارشی (مانند قدرت فائقه مرکزی) قرار دارد و ساختار نظام افقی است. مفهوم آن این است که ساختار مانند یک قدرت فائقه است. منظور از اصل «خودیاری» نیز همین است که همه کشورها به دنبال تامین امنیت خود هستند. (حسینی متین،1388: 149) 2-تشابه کارکردی واحدهای متمایز نظام: این ویژگی دوم نتیحه منطقی ویژگی اول است. زیرا در روابط بین‌الملل آثارش وجود دارد و تحقق امنیت بالاترین اولویت بازیگران است، به تبع آن بقا و حفظ امنیت کارکرد همه بازیگران است. این ویژگی باعث شد است قدرت‌های بزرگ در آن نقش تنظیم کننده رفتارها را ایفا نمایند، زیرا بقای آنها در معرض تهدید قرار دارد. (Waltz. 1979:53-9) 3-«توزیع توانایی‌ها»[50] در میان واحدها: این ویژگی ساختار به میزان متمرکز و یا پراکندگی توانمندی‌های داخلی نظام مربوط می‌شود. به عبارت دیگر، از دید والتز، نظام بین‌المللی آنارشیک به واسطة دگرگون شدن توزیع توانایی‌ها میان واحدهایش چهره عوض می‌کند. مجموع توانایی‌ها که از آن به قدرت تعبیر می‌شود و باعث رتبه‌بندی جایگاه کشورها در ساختار شده و تغییر در وضعیت موازنه قدرت باعث تغییر چشمگیر شمار قدرت‌های بزرگ می‌شود. وجه مشخصه مهم و عامل ظهور و سقوط نظام‌های بین‌المللی، ظهور و سقوط دولت‌های قدرتمندی است که به الگوهای تعامل بین‌المللی شکل می‌دهند و قواعد عملکرد نظام را وضع می‌کنند. بنابراین ساختار نظام به صورت تابعی از شمار کشورهای موجود در نظام بین‌المللی تعریف می‌شود. (سیف زاده، 1376: 165) در نهایت، والتز به این پرسش کلیدی پاسخ می‌دهد که ساختار چه تاثیری بر رفتار بازیگران دارد؟ به اعتقاد والتز ساختار به سه شکل بر روی ر فتار بازیگران آن نظام اثر می‌گذارد: 1- ساختار می‌تواند مشوق برخی رفتارها یا سیاست‌ها باشد، 2- ساختار می‌تواند محدود کننده آزادی عمل بازیگران باشد، 3- با توجه به این که ساختار نقش گزینشگر را ایفا می‌کند و به صورت غیر مستقیم بر سیاست خارجی اثرگذار واقع‌ می‌شود، در سطح خرد نیز بر متغیرهای داخلی اثر می‌گذارد و یا باعث تسهیل نقش آنها در سیاست خارجی می‌شود یا مانع ایفای نقش آنها می‌گردد. (Waltz. 1979:74) نکته‌ای که لازم است به آن اشاره شود این است که مراحل شکل‌گیری و تکامل ساختار از نظر قدرت تاثیر‌گذاری آن بر رفتار واحدها تفاوت می‌کند. در مرحله ابتدایی یا مرحله شکل‌گیری ساختار که بلافاصله پس از زوال ساختار قبلی آغاز می‌شود، با توجه به اینکه نقش‌ها یا حتی رفتارها حالت الگویی و وضعیت سازمان‌یافته‌ای به خود نگرفته‌اند، بازیگران در روند سیاست‌گذاری و اقدام، از آزادی عمل وسیعی برخوردارند. اما با توجه به اینکه، ساختار در حال شکل‌گیری است، آزادی عمل بازیگران نیز متناسب با روند مزبور رفته رفته محدود می‌شود و رو به کاهش می‌گذارد. در مرحله استقرار یک ساختار که ساختار جدید شکل گرفته و به بلوغ رسیده است، کج‌روی بازیگران موجب تنبیه آنها می‌شود و آزادی عمل بازیگران ناچیز و محدود است . مرحله زوال یا فروپاشی ساختار که در آن قوانین رفتاری موجود تضعیف شده و نقش تعیین‌کننده‌ای در رفتار بازیگران ندارد. در این مرحله نیز بازیگران از آزادی عمل بیشتری برخوردارند و این آزادی عمل نیز رو به افزایش دارد.(اخوان زنجانی،1374) شاید در این مرحله است که بازیگران ممکن است در درک روند تغییرات دچار اشتباه محاسبه شده و دست به رفتارهای آشوب‌ساز بزنند که با واکنش شدید سایر قدرت‌های طرفدار نظم موجود رو به رو می‌شوند. والتز با اشاره به ناگهانی بودن تغییر ساختار معتقد است تغییر ساختار چه با خشونت همراه باشد و چه نباشد یک نوع انقلاب است و به بروز برآیندهای جدیدی دامن می‌زند که از کنش و اندرکنش میان واحدها که خود از جایگاه متحول آنها در نتیجه تغییر ساختار ریشه می‌گیرد، ناشی می‌شود( (Waltz,2008:347 وی درمورد اهمیت نقش تحول ساختاری در سیاست خارجی کشورها مدعی می‌شود «در دوره پس از جنگ دوم جهانی سیاست خارجی هیچ کشوری را نمی‌توان بدون توجه به تغییر ساختار سیاست بین‌الملل و فشارها و فرصت‌های ناشی از آن به خوبی ادراک نمود.» (Waltz,2008:347) فصل دوم: نگاهی به تاریخ فلسطین و شکل‌گیری دولت اسراییل فلسطین از ابتدای تاریخ جزئی از سرزمین شام به شمار می‌رفت، این سرزمین شامل سوریه، لبنان، شرق اردن و فلسطین بوده و تا سال 1916 مرزهای فلسطین مشخص نبود. همه مدارک تاریخی بر این مسئله تاکید دارند که احدی از سکونت در فلسطین، بر اعراب سبقت نگرفته است. قبایل عرب از 2500 سال قبل از میلاد به آنجا کوچ کرده و در فلسطین سکنی گزیدند. حکمفرمایی آنها در فلسطین از سال 2500 قبل از میلاد تا سال 1000 قبل از میلاد ادامه داشت. در سال 1100 قبل از میلاد، اغلب مناطق کوهستانی در سزمین کنعان توسط یهود اشغال شد. در زمان داود، کنعانی‌ها شکست خوردند و پس از آن نوبت سلیمان رسید که در عهد او مملکت از شمال و جنوب گسترش یافت. پس از مرگ سلیمان کشور به دو بخش تقسیم شد: مملکت یهودا در جنوب که پایتختش «اورشلیم» بود و مملکت اسراییل در شمال که پایتختش سامره (نابلس) بود. پس از آن فلسطین به دست «بطالسه» جانشینان اسکندر افتاد. در سال 63 قبل از میلاد، رومی‌ها، فلسطین را ویران کرده، بر بیت‌المقدس چیره شدند. فلسطین به مدت 500 سال تحت سیطره روس‌ها و بیزانس قرار گرفت تا این که در سال 636 م توسط اعراب آزاد شد (کدیور، 1374: 25-24) فلسطین تا سقوط دولت عباسی تحت فرمانروایی اعراب قرار گرفت. زمانی که مصر به قلمرو حکوممت عثمانی مبدل شد، فلسطین نیز که تحت سلطه مصر بود، تابع دولت عثمانی گردید. (ربابعه، 1368: 24) در زمان جنگ جهانی (1919-1914) امپراتوری عثمانی به منظور مبارزه با متفقین، با آلمان، اتریش و مجارستان متحد شد. یک دولت نظامی عثمانی در فلسطین شروع به حکومت کرد، تا این که پس از شکست عثمانی در طی جنگ، بریتانیا و فرانسه تصمیم گرفتند تا متعلقات عثمانی‌ها در خاورمیانه را بین خودشان تقسیم کنند. در توافقنامه «سایکس – پیکو»[51] در سال 1916 تصمیم گرفته شد تا قسمتی از فلسطین تحت نظر بریتانیا و قسمت دیگر آن تحت نظر دولت مشترک متفقین اداره شود و اداره سوریه و لبنان هم به فرانسه داده شود. (محمدی و غفرانی، 1388: 20) در طی جنگ جهانی اول، انگلیس با دادن وعده استقلال به اعراب، آنان را به شورش علیه دولت عثمانی تشویق کرد. ولی پس از پیروزی، وعده‌های خود را زیر پا گذاشت و از این زمان به بعد زمینه‌های ایجاد دولت اسراییل بوجود آمد. (کدیور، 1374: 25) اذیت و آزار یهودیان در روسیه و کشورهای اروپای شرقی و عدم اعطای حقوق شهروندی به آنان، سبب شد که اندیشه «صهیونیسم»[52] روز به روز در بین متفکران یهودی گسترش یابد. صهیونیست‌ها در ابتدا به موقعیت مکانی کشور یهود چندان اهمیتی نمی‌دادند، تا آنجا که سرزمین‌هایی از جمله آرژانتین، اوگاندا و کنیا که برای اسکان یهودیان از سوی برخی از رهبران صهیونیسم مورد توجه قرار گرفت، با استقبال یهودیان آواره رو به رو نشد. این در حالی بود که یهودیان به دلایل مذهبی برای اسکان در فلسطین انگیزه داشتند و از مدت‌ها قبل در قالب کاروان‌های زیارتی و سیاحتی به فلسطین سفر می‌کردند و بعضاً در آنجا به شهرک‌سازی مبادرت می‌ورزیدند. (زیدآبادی، 1381: 120) بدین ترتیب، پس از مدتی فلسطین به شدت مورد توجه رهبران صهیونیسم قرار گرفت اما مشکل صهیونیست‌ها این بود که فلسطین تحت حاکمیت امپراتوری عثمانی قرار داشت و این امپراتوری اجازه نمی‌داد که خاک فلسطین به صورت وطنی برای یهودیان درآید. «تئودور هرتزل»[53] چند بار کوشید تا تجار موافق سلطان عبدالحمید عثمانی را به اسکان یهودیان در فلسطین جلب کند، اما کوشش‌های او نتیجه مثبتی در پی نداشت. با این همه، رهبران صهیونیسم از پی‌گیری هدف خود دست نکشیدند. آنان در 29 اوت 1897 نخستین کنگره خود را در شهر بال سوسیس تشکیل دادند. کنگره صهیونیسم اهداف خود را به شرح زیر تعیین و به اتفاق آراء تصویب کرد: «هدف صهیونیسم ایجاد موطنی برای مردم یهود در فلسطین و تضمین آن توسط قوانین بین‌المللی است. کنگره صهیونیست‌ها، تحقق این هدف را در گرو اجرای تدابیر زیر می‌داند: 1- گسترش مناسب مهاجرنشین‌های یهودی در فلسطین توسط کشاورزان و کارگران صنعتی 2- سازماندهی و ایجاد وحدت بین تمام یهودیان از طریق موسسات مناسب محلی و بین‌المللی و براساس قوانین کشورهای مختلف. 3- تقویت و پرورش احساسات و آگاهی ملی یهود 4- در صورت لزوم برداشتن گام‌های مقدماتی در جهت کسب موافقت و رضایت حکومت‌ها برای دستیابی به هدف صهیونیسم» (سوکولف، 1377: 386) با شروع جنگ جهانی اول، صهیونیسم‌ها با شناخت برنامه‌های انگلیس درصدد برآمدنند تا دولتمردان انگلیسی را متقاعد کنند، تشکیل دولت یهودی در فلسطین به نفع برنامه‌های آتی آنها در مشرق زمین است. به هر حال کوشش صهیونیست‌ها نهایتاً به صدور بیانیه بالفور از سوی انگلیس انجامید. در دوم نوامبر 1917 آرتور جیمز بالفور وزیر خارجه انگلیس خطاب به لرد روچیلو نماینده یهودی پارلمان انگلیس نوشت: «دولت اعلیحضرت تاسیس یک موطن ملی برای قوم یهود را در فلسطین با دید مساعد می‌نگرد و تمام تلاش خود را برای تسهیل تحقق این هدف به کار خواهد گرفت. البته با درک کامل این نکته که هیچ اقدامی مغایر با حقوق مدنی و مذهبی جوامع غیر یهود موجود در فلسطین یا حقوق و موقعیت سیاسی که یهودیان ساکن در کشورهای دیگر از آن برخوردارند، صورت نخواهد گرفت.» (سوکولف، 1377: 126) بدین ترتیب رهبران صهیونیسم بیانیه بالفور را تعهدی از سوی دولت انگلیس برای ایجاد کشور یهودی در فلسطین دانستند و به طور گسترده به تبلیغ درباره آن پرداختند ولی آیا واقعاً انگلیس تمایل داشت که پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی، فلسطین را در اختیار صهیونیست‌ها قرار دهد؟ پاسخ بسیاری از پژوهشگران به این پرسش منفی است و گزارش‌های محرمانه وزارت خارجه انگلیس درباره اعلامیه بالفور و جریان قیمومیت انگلیس بر فلسطین نیز نشان می‌دهد که انگلیس ها هرگز در نظر نداشتند فلسطین را به صهیونیست‌ها بسپارند و صدور اعلامیه بالفور هم فقط به این دلیل بود که حمایت گسترده یهودیان را از آلمان و عثمانی و انقلابیون بلشویک روسیه به سمت خود منحرف کنند. (زیدآبادی، 1381: 123-122) صدور بیانیه بالفور، فروپاشی عثمانی و قیمومیت انگلیس بر فلسطین برای صهیونیست‌ها یک دستاورد در پی داشت و آن ورود یهودیان به فلسطین بود. به دنبال افزایش شمار یهودیان در فلسطین و تحت تاثیر مخالفت فلسطینی‌ها علیه مهاجرت یهودیان و زیر فشار کشورهای عرب و با نزدیک شدن جنگ جهانی دوم دولت انگلیس به انتشار کتاب سفید در ماه مه 1939 پرداخت که براساس آن امور مربوط به صهیونیسم در فلسطین به طور کلی تحت سرپرستی انگلیسی‌ها قرار می‌گرفت و مقرر می‌داشت که: «میزان خرید املاک فلسطین توسط صهیونیست‌ها تقلیل یابد، مهاجرت یهودیان به فلسطین در طول 5 سال بعد به 75 هزار نفر محدود شود و حداکثر ظرف ده سال، سرزمین فلسطین تحت حاکمیت خود مختار اعراب با مشارکت یهودیان درآید.» (برنر، 1367: 146) این موضع دولت انگلیس با مخالفت رهبران صهیونیسم همراه و منجر به زد و خوردهای خونین بین صهیونیست‌ها و نظامیان انگلیسی مستقر در فلسطین شد، اما باعث تغییر سیاست انگلیس در پذیرش یهودیان آواره در فلسطین نشد. آنچه در این دوران، به نفع صهیونیسم و به ویژه سازمان‌های تندرو آن تمام شد، سیاست یهود ستیزی نازی‌های آلمان بود که بار دیگر «مسئله یهود» را در عرصه جهانی دامن زد. جنگ جهانی دوم پایان یافت اما زد و خورد صهیونیست‌ها و اعراب ساکن فلسطین فرو ننشست. از همین رو سازمان‌ملل‌متحد کمیته ویژه‌ای را مرکب از نمایندگان یازده کشور جهان مامور کرد تا به فلسطین سفر کند و طرحی برای حل «مسئله فلسطین» تقدیم سازمان ملل کنند، این کمیته پس از بررسی‌های خود پیشنهاد کرد سرزمین فلسطین باید به دو بخش عربی و یهودی تقسیم شود. بخش عربی 12 هزار کیلومتر مربع با 650 هزار سکنه عرب و 11 هزار سکنه یهودی را در برمی‌گرفت. بخش یهودی نیز با 14 هزار و 200 کیلومتر مربع، با 530 هزار سکنه یهودی و 460 هزار سکنه عرب را شامل می‌شد. بیت‌المقدس نیز به صورت یک شهر بین‌المللی تحت نظارت سازمان ملل در می‌آمد. (زیدآبادی، 1381: 147) سرانجام پس از فعالیت مشترک آمریکا و رهبران صهیونیسم ، قعطنامه «طرح تقسیم فلسطین» در 29 نوامبر 1947 با 33 رای مثبت، 13 رای منفی و 10 رای ممتنع به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسید. متعاقب آن، انگلیس اعلام کد که در روز 15 ماه مه 1948 به قیمومیت خود بر فلسطین خاتمه می‌دهد و نیروهایش را از آن سرزمین بیرون می‌برد. ولی صهیونیست‌ها درست یک روز بیش از موعد تعیین شده، با برگزاری اجلاس در شهر تلاآویو، بیانیه تاسیس دولت اسراییل را به طور رسمی انتشار دادند. آمریکا بلافاصله دولت تازه تاسیس را به رسمیت شناخت و اتحاد جماهیر شوروی نیز پس از 24 اقدام به شناسایی اسراییل کرد. اما کشورهای عربی واحدهایی از ارتش خود را برای کمک به فلسطینیان و نابودی اسراییل به منطقه گسیل داشتند که ثمره این جنگ تسلط اسراییل بر 6 هزار کیلومتر دیگر از خاک فلسطین یعنی صحرای نقب، جلیله علیا و غرب بیت‌المقدس بود. بدین ترتیب منطقه کرانه باختری رود اردن، نوار غزه و بیت‌المقدس شرقی در اختیار اعراب فلسطینی قرار گرفت. (زیدآبادی،1381: 128) نتیجه‌گیری کتاب «نظریه سیاست بین‌الملل» کنت والتز از مهم‌ترین متون نظری روابط بین‌الملل محسوب می‌شود. والتز در این کتاب نظریه واقع‌گرایی ساختاری خود را ارائه می‌کند که به واقع توصیفی ساختاری یا سیستمیک از سیاست بین‌الملل است. والتز می‌گوید برای تحلیل ساختاری از سیاست بین‌الملل باید از سطح تحلیل فردی و ملی فراتر رفت و از سطح تحلیل بین‌المللی استفاده کرد. مسئله اصلی که برای والتز اهمیت دارد و بنیان نظریه او محسوب می‌شود این است که دولت‌ها در نظام بین‌الملل به رغم تفاوت‌هایی که از نظر سیاسی – ایدئولوژیک و ... دارند، رفتار مشابهی را در سیاست‌‌ خارجی به نمایش می‌گذارند آن هم بدلیل ساختار نظام بین‌الملل به معنای اصل نظم دهنده واحدهاست و نشان دهنده این که واحدها از طریق آن (ساختار) با یکدیگر هماهنگ شده و یا در ارتباط با یکدیگر قرار می‌گیرند و رفتار مشابهی انجام می‌دهند. ساختار نظام برخاسته از تعامل دولت‌هاست و در گام بعد آنها را از اتخاذ برخی اقدامات باز می‌دارد و به سوی برخی تشویق می‌کند. به عبارت دیگر دولت‌ها هم واحدهای تشکیل دهنده نظام سیاسی بین‌المللی هستند و هم ایجاد کننده ساختار آن نظام به شمار می‌روند، ساختار می‌تواند محدود کننده آزادی عمل بازیگران و مشوق برخی رفتارها یا سیاست‌ می‌باشد. با توجه به اینکه ساختار نقش گزینشگر را ایفا می کند و به صورت غیرمستقیم بر سیاست خارجی اثرگذار واقع می شود،در سطح خرد نیز بر متغیرهای داخلی اثر می‌گذارد و یا باعث تسهیل نقش آنها در سیاست خارجی می‌شود یا مانع ایفای نقش آنها می‌گردد. و در ادامه والتز با اشاره به ناگهانی بودن تغییر ساختار متعقد است تغییر ساختار چه با خشونت همراه باشد و چه نباشد یک نوع انقلاب است و به بروز برآیندهای جدیدی دامن می‌زند که از کنش و اندرکنش میان واحدها که خود از جایگاه متحول آنها در نتیجه تغییر ساختار ریشه می‌گیرد، ناشی می‌شود. با تغییرات صورت گرفته در ساختار نظام بین الملل پس از جنگ جهانی اول و به دنبال شکست امپراتوری عثمانی و تجزیه آن، فلسطین منطقه بین‌المللی اعلام می‌شود و تحت قیمومیت انگلیس قرار می‌گیرد و در ادامه تغییر و تحولات ساختار نظام بین الملل پس از جنگ جهانی دوم و با حمایت بازیگران اصلی آن، دولت اسراییل در سال 1948 شکل می گیرد و منجر به شکل‌گیری یکی از پیچیده‌ترین بحران‌ها در منطقه خاورمیانه می‌شود و بستر جنگ و خشونت و... را در منطقه خاورمیانه برای سال‌ها مهیا می‌کند [1]- Kenneth waltz [2]- man, The state, And war [3]- Image [4]- Theory of International politics [5]- Reductionist [6]- unstable balance Power [7]- Sykes - Picot [8]- Dipolar [9]- realism [10]- Thucydide [11]- History of the pelopounesian war [12]- Machlavelli [13]- The prince [14]- E. H. carr [15]- Reinhold Niebahr [16]- G. kennan [17]- H.j. Morgenthau [18]- Causal [19]- Imprical Test [20]- Facts [21]- Balance Power [22]- Integration Theory [23]- R. Hass [24]- Robert o. keohane [25]-J .S. Nye [26]- Mutual - correlation [27]- Immanuel wallerstein [28]- Word –system Theory [29]- John Barton [30]- Word-socity school [31]- Ontological [32]- Neo- Realism [33]- Stephen Krasnev [34]- Robert Gilpin [35]- International Regimes [36]- Hegemonic Stability [37]- Kenneth, N. waltz [38]- Theory of International politics [39]- Reductionist [40]- systemic [41]- Anolytic Method [42]- Man, The state, and war [43]- Interaction [44]- Games Dougherty [45]- Robertz Pfaltzgraff [46] - Morton Kaplan [47]- Inductive [48]- selector [49]- ordering principle [50]- Distribution of capabilities [51]- اشاره دارد به توافق نماینده انگلیس سرمارک سایکس «sir Mark syke» عضو پارلمان و معاون وزیر جنگ انگلستان و جرج پیکو «George – picot» کنسول فرانسه در بیروت لبنان، پس از پیروزی در جنگ جهانی اول جهت تقسیم استان‌های عربی امپراتوری عثمانی . [52]- نگاه کنید به: بخش ضمایم،ضمیمه شماره 1 3- تئودور هرتزل "Teodor Herzl" (1904-1860)،نظریه پرداز اصلی اندیشه صهیونیسم و نویسنده کتاب «دولت یهود»، "The Jevish State" در سال 1896 می‌باشد دریافت فایل تحولات ساختار نظام بین الملل پس از فروپاشی شوروی2 1991 و ضرورت شکل گیری دولت مستقل فلسطین...

تحول مفهوم اجماع در تاریخ اندیشه سیاسی اسلام...

تحول مفهوم اجماع در تاریخ اندیشه سیاسی اسلام... چکیده مفاهیم از عمده ابزارهای معنابخشی به جهان و از مهمترین ابزارهای ساخت اندیشه هستند. مفاهیم وقتی در بستر گفتمان­ها قرار می­گیرند کاربرد آن­ها عوض می­شود. در این پژوهش از دیدگاه تبارشناسی به تحول مفهوم اجماع در تاریخ اندیشه سیاسی شیعه می­پردازیم. متعاقب انقلاب مشروطه، با گذار از ساخت قدرت سنتی به ساخت قدرت جدید و تحول روابط قدرت دانش، مفهوم اجماع نیز متحول می­شود. به گونه­ای که می­توان گفت انقلاب مشروطه نقطه عطف تحول مفهوم اجماع است.مفهوم اجماع در بستر گفتمان قبل از مشروطه در هیأتی نخبه­گرایانه و متصلب، صرفاً در استنباط احکام فردی بروز کرد، لیکن در نتیجه­ی تحول روابط قدرت ـ‌ دانش در بستر گفتمان جدید، برداشتی متوازنی از منطق نخبه­گرایی و دمکراتیک در استنباط احکام زندگی جمعی از مفهوم اجماع حاکم شد. این پایان­نامه با چنین فرضیه­ای تلاش می­کند تحول مفهوم اجماع را با استناد به شواهد و جریان­های فکری نشان دهد. کلید واژه ها: اجماع، اندیشه سیاسی شیعه،‌ تبارشناسی، گفتمان فهرست مطالب فصل اول:‌ کلیات پژوهش 1. بیان مسئله10 2. اهمیت و ضرورت تحقیق11 3. پیشینه و ادبیات تحقیق12 3ـ1. ادبیات تاریخی12 3ـ2. ادبیات نظری16 3ـ3. ادبیات روشی19 4. سوال20 5.‌ فرضیه21 6. روش 21 7. مشکلات و موانع 22 8. سازماندهی 22 فصل دوم: چارچوب نظری و روشی چارچوب نظری: نظریه حساب و احتمالات آیه الله محمد باقر صدر28 2.چارچوب روشی(تبارشناسی فوکو31 2ـ1. قدرت و دانش 37 2ـ2. گفتمان و قدرت 41 2ـ3. رویکرد این پژوهش50 فصل سوم: منطق نخبه گرایی اجماع؛ روش استنباط احکام زندگی فردی 1. سیمای عمومی تشیع .....................................................................................................................59 1ـ‌1.‌عصمت ....................................................................................................................................60 1ـ2. امامت ......................................................................................................................................61 1ـ3. بازتاب در نظریه اجماع ..........................................................................................................62 2. بستر و زمینه تاریخی ....................................................................................................................64 3. گفتمان نخبه گرایانه مبتی بر احکام فردی .....................................................................................72 4. برداشت اولیه از مفهوم اجماع .......................................................................................................76 4ـ1. تعریف اجماع و اقسام آن ..........................................................................................................78 4ـ2. شاخص بندی مفهوم اجماع در برداشت اولیه ...........................................................................80 4ـ 2ـ1. موضوع اجماع(امر فردی) ................................................................................................81 4ـ2ـ2. روش اثبات اجماع (تضمنی)..............................................................................................88 4ـ2ـ2ـ1. اجماع تضمنی لطفی .................................................................................................91 4ـ2ـ2ـ2. اجماع تضمنی مجهول النسب ..................................................................................92 4ـ2ـ3.گستره حجیت تمسک به اجماع (مسائل عقلی ـ اعتقادی) ..................................................95 4ـ2ـ4.کاربرد اجماع (رواج اجماع منقول) ...................................................................................100 4ـ2ـ4ـ1. تساهل در نقل اجماع ..............................................................................................102 4ـ2ـ4ـ2. اختلاف در پذیرش اجماعهای دیگران ....................................................................103 4ـ2ـ4ـ3. رکود فقه .................................................................................................................103 فصل چهارم :‌ منطق نخبه­گرایی ـ دمکراتیک اجماع؛ روش استنباط احکام زندگی جمعی 1. بستر و زمینه تاریخی ...................................................................................................................109 2. گفتمان نخبه­گرایی ـ دمکراتیک مبتنی براحکام جمعی.................................................................116 3. شاخص بندی مفهوم اجماع در برداشت جدید ...........................................................................122 3 ـ1. موضوع اجماع (امر جمعی) ...............................................................................................124 3ـ1ـ1. تحول مفهوم تقیه .......................................................................................................126 3ـ1ـ2. نخستین تجلی اجتماعی اجماع: فتوای تحریم تنباکو .................................................128 3ـ1ـ2. تحول مفهوم شورا ......................................................................................................129 3ـ2. روش اثبات اجماع (حدسی) ..............................................................................................131 3ـ3. گستره حجیت تمسک به اجماع (مسائل غیر عقلی) ...........................................................133 3ـ3ـ1. تحول مفهوم اجتهاد ...................................................................................................134 3ـ4. کاربرد اجماع (رواج اجماع عملی) ......................................................................................140 3 ـ4ـ1. تحول مفهوم انتظار .......................................................................................................141 3ـ4ـ2. نقد اجماع منقول ............................................................................................................141 3ـ4ـ3. کم شدن اعتبار اجماع مدرکی ........................................................................................145 3ـ4ـ4. اجماع در عمل ...............................................................................................................147 3ـ4ـ4ـ1. هیئت نظار در مجلس مشروطه..............................................................................149 3ـ4ـ4ـ2. شورای نگهبان ......................................................................................................153 3ـ4ـ4ـ3. مجلس خبرگان .....................................................................................................155 نتیجه گیری ..........................................................................................................................159 منابع ....................................................................................................................................172 فصل اول :کلیات پژوهش 1. بیان مسئله بررسی تحول مفهوم اجماع به عنوان یکی از طرق استنباط احکام زندگی از منابع دینی شاید در بادی امر مسئله­ای غیر­مهم و غیر­سیاسی به نظر آید، اما نگاهی به کاربردهای جدید از مفهوم اجماع در دوران معاصر حکایت از آن دارد که این مفهوم نیز در کنار اجتهاد و شورا یکی از مجاری دمکراسی اسلامی قلمداد می­شود. اجماع با گذر از مفهوم سنتی آن در فقه شیعه یعنی «اتفاق نظر علمای دین، کاشف از رأی و قول امام معصوم (ع)» که در مسائل شرعی و اعتقادی بکار می­رفت و موجب رونق فقه خصوصی می­شد،‌ به مفهوم جدید خود یعنی «اجماع مجتهدین یک عصر نشانگر رضایت امام» در مسائل مربوط به زمانه،‌ در همکاری با دستگاه اجتهاد، سازگاری اسلام و مفهوم ثابت نص را با وقایع جدید و دمکراسی مدرن ممکن می­سازد، در واقع نظریه­پردازان جدید مانند نائینی و امام خمینی(ره) از این دیدگاه به مفهوم اجماع نگریسته­اند که به وسیله آن اجتهاد پویا را به صورت شورایی سامان داده­اند. اگر سؤال ما این باشد که چرا و چگونه مفهوم اجماع متحول شده­است؟ این پرسش در حقیقت ناظر به دو پرسش اساسی است: چرا مفهوم اجماع متحول شده؟ چگونه این مفهوم متحول شده؟ این دو پرسش یک «قضیه حملیه موجبه» را نیز در بطن خود دارند و آن اینکه مفهوم اجماع متحول شده­است، لذا اگر در صدق این قضیه تردید باشد باید به یک سوال مقدماتی دیگر نیز پاسخ گفت آیا واقعا مفهوم اجماع متحول شده­است؟ بنابراین مسئله اصلی پایان نامه پاسخ به دو پرسش مذکور است. 2. اهمیت و ضرورت تحقیق پژوهش حاضر در باب شناخت مفاهیم اسلامی موجود در سنت و شریعت برای استفاده از آنها در اثبات جامعیت دین اسلام و پویایی شریعت اسلامی در گذر زمان و مواجهه با مدرنیته است. مفهوم مورد پژوهش از این لحاظ اهمیت دارد که در ذات خود نیرویی نهفته دارد،‌ که اصل تغییر ضمن استمرار را تضمین می­کند. چرا که این مفهوم در عصر جدید، از همنشینی با مفهوم اجتهاد به عنوان جزئی از اجماع، ماهیتی پویا به خود گرفته­است. بنابراین شناخت تحولات آن به گشوده شدن باب اجتهاد در اجماع و بسط مفاهیم اسلامی در راستای دنیای مدرن و در راستای نظام دمکراسی که در دنیای امروز مقبولیت یافته­است می تواند کمک شایانی انجام دهد. بنابراین اجماع به عنوان کانالی که دو مفهوم شورا و اجتهاد را در دل خود نهفته دارد با تفسیر جدید و تحول در تفسیر سنتی شاید بتواند راهگشای امور گردد. ضرورت این تحقیق نیز از آنجاست که تحول و تفوق اندیشه سیاسی شیعه در دوران مدرن به­رغم بسیاری از متفکران ریشه در سه مفهوم اجتهاد، شورا و اجماع دارد، در خصوص دو مفهوم نخست مباحث زیادی در حوزه اندیشه سیاسی صورت گرفته­است در حالیکه در خصوص مفهوم اجماع کمتر کار منسجم علمی از منظر اندیشه سیاسی صورت گرفته، لذا رفع چنین خلائی را می توان از ضروریات اصلی انجام چنین پژوهشی دانست. 3. پیشینه و ادبیات تحقیق 3ـ1. ادبیات تاریخی اجماع به دو معنی عزم و اتفاق نظر معنی شده­است. در واقع اجماع به معنی اتفاق نظر بر استنباط حکمی است که در قرآن و سنت پاسخی بر آن یافت نمی­شود. واژه اجماع اولین بار بعد از رحلت پیامبر (ص) به کار رفته­است، اگر چه موضوع اجماع از منابع شناخت احکام شرعی در فقه تلقی می­شود، اما در آغاز و پیدایش آن قبل از اینکه به عنوان یک ملاک فقهی تلقی شود، به عنوان یک حربه و شگرد سیاسی مورد استفاده قرار گرفت و همان حرکت سیاسی (سقیفه بنی ساعده) با تبعاتی که به دنبال داشت، سبب شد تا اجماع در حوزه منابع شناخت احکام شرعی حوادث واقعه وارد شود و در کنار کتاب و سنت و عقل قرار بگیرد.(جناتی،5:1367) به دنبال رحلت رسول خدا عده­ای از انصار و مهاجرین در مکان اجتماعات یعنی سقیفه گرد هم آمدند و در حالیکه از طایفه بنی هاشم، امام علی(ع) و عموی ایشان در مراسم کفن و دفن پیامبر بودند و در سقیفه حضور نداشتند، به انتخاب ابوبکر به عنوان خلیفه مسلمین بعد از پیامبر دست زدند. اما چون سقیفه یک منبع شناخت معتبر نبود ( در سنت و نامی از آن به میان نیامده بود) بنابراین از واژه جدیدی به نام «اجماع» استفاده کردند و در پاسخ کسانی که می­گفتند چه کسی خلیفه را انتخاب کرده می­گفتند تصمیم گیرندگان گروهی از انصار و بزرگان مدینه و صحابه پیامبر بوده­اند و اتفاق نظر آنها دارای ارزش و اعتبار است. جناتی می­گوید: «این مقطع آغاز طرح موضوع اجماع و حجیت آن است و در همین زمان بود که منبع جدیدی به منابع شناخت احکام، یعنی کتاب و سنت و عقل اضافه شد» (همان، 7) ابن خلدون نیز در کتاب مقدمه می­گوید: «اجماع و قیاس در زمان خلافت صحابه پدیدار شد و با افزوده شدن این دو اصول فقه که تا آن زمان فقط کتاب و سنت بود به چهار اصل رسید. زیرا هرگاه حکمی را در کتاب و سنت نمی­یافتند، به اجماع روی می­آوردند یا به قیاس می­پرداختند.(ابن خلدون،206:1375) جناتی به نقل از کتاب رسائل شیخ اعظم انصاری می­گوید: « هم الاصل له و هوالاصل لهم» یعنی آنان ـ‌ اهل سنت ـ هم بنیان گذاران اجماع هستند و هم اجماع زیر بنای پیدایش نظریه آنان است.(جناتی، 8:1367) در حقیقت تبار نظریه اجماع به جریان سقیفه بنی­ساعده بر می­گردد،‌ اما این مدعی اجماع بر انتخاب خلافت در نظریه تشیع کاملا رد شده­است و دلایل زیادی در اندیشه شیعه برای رد این ادعای اجماع وجود دارد که در اینجا مجال پرداختن به آن نیست. به طور کلی زیر بنای اختلافات تشیع و تسنن نیز همزمان با بنا نهاده شدن این اجماع گذاشته شده­است. اما در پاسخ اینکه اجماع بعد از مخالفت شیعه با سقیفه بنی ساعده چگونه در ادبیات شیعی بروز یافته است؟ باید گفت که مراد از اجماع در دیدگاه شیعه و سنی یکی نیست و مهمترین اختلاف در تعریف اجماع سنی و شیعه در حجیت آن بنا نهاده شده­است؛ اجماع در اندیشه شیعی به خودی خود حجت نیست بلکه اجماع زمانی حجت است که کاشف از رای معصوم باشد اما در اندیشه اهل تسنن حجیت اجماع مستقل است. اجماع در این دو مذهب اشتراک لفظی و تباین معنایی دارند.دومین اجماع در تاریخ اسلام، اجماع مردم بر خلافت امام علی(ع) است. امام علی(ع) بعد از رسیدن به مقام جانشینی پیامبر(ص)، 35 سال از خلافت دور ماندند، اما بعد از کشته شدن عثمان به اجماع مردم به خلافت مسلمانان رسیدند. امام علی (علیه السلام) در خطبه ۵۶ نهج البلاغه ماجرای اجماع مردم بر خلافت خود را چنین شرح می­دهند: فَتَدَاکُّوا عَلَیَّ تَدَاکَّ الْإِبِلِ الْهِیمِ یَوْمَ وِرْدِهَا وَ قَدْ أَرْسَلَهَا رَاعِیهَا وَ خُلِعَتْ مَثَانِیهَا حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُمْ قَاتِلِیَّ أَوْ بَعْضُهُمْ قَاتِلُ بَعْضٍ لَدَیَّ ترجمه :مردم همانند شتران تشنه‏اى که به آب نزدیک شده، و ساربان رهاشان کرده، و عقال (پاى بند) از آنها گرفته، بر من هجوم آوردند و به یکدیگر پهلو مى‏زدند، فشار مى‏آوردند، چنان که گمان کردم مرا خواهند کشت، یا بعضى به وسیله بعض دیگر مى‏میرند و پایمال مى‏گردند. حال آنکه خلافت هیچ یک از خلفای سه گانه پیشین چنین اجماعی را به چشم ندیده­بود. این نمونه از اجماع در خلافت امام علی(ع) موردی است که می تواند دمکراتیک ترین جلوه اجماع باشد. در دوره بعد از امام علی(ع) نیز مضمون اجماع مطرح شده­است. اکثر فقها معتقدند که عنوان اجماع از بعد از معصومین مطرح شده است، گرچه قولش از زمان معصوم(ع) است، اما اجماع در زمان معصوم(ع) نداریم. اجماع از ناحیه معصوم(ع) برای ما آمده و تاییدیه را معصوم(ع) به ما داده­است ولی اجرای اجماع یا به تعبیری عملیاتی شدن این اصل چهارم، بعد از معصوم؛ یعنی بعد از زمان غیبت است. اما کاربرد این واژه در دوران ائمه را نمی توان انکار کرد. می توان کابردی متفاوت از کاربرد دوران غیبت را برای آن در نظر گرفت. ‌در قرن دوم و در حالى که عالمان اهل سنت بر اعتبار اجماع و استدلال به آن پاى می فشردند، واژه اجماع در وارد ادبیات مکتب اهل بیت(ع) شد.(مبلغی،269:1381) علت وارد شدن این واژه در اندیشه شیعی این بود که اولین گفت و گو های داغ بین شیعیان و سنیان آغاز شده بود و این مجال را فراهم کرده بود که شیعیان برای اثبات آرا و عقاید خود از «اجماع» استفاده کنند.شیعیان اجماع­های اهل سنت را نمی پذیرفتند و بلکه تنها در مقام نظر به روایات سنیان قرار داشته­اند و درصدد روشنگرى این واقعیت بوده­اند که تنها مهر قطعى و حتمى بودن را آن گاه مى توان بر روایات اهل سنت زد که شیعه نیز آنها را درست بداند. پافشارى شیعه بر نقش اجماع مسلمانان در ثابت کردن عقاید کلامى، خود در فضایى این گونه، سبب شده بود که در موردهاى بسیار، شاهدان گفتگوها، هر چند که خود سنى بودند، ولى پس از پایان گفتگو، به تأیید گفتگو کننده شیعى بپردازند (مبلغی،1381:273) در واقع شیعه می خواست فقط اجماع­هایی از اهل سنت مورد قبول باشد که شیعه نیز آنان را پذیرفته باشد، بکارگیری اجماع در این دوران تنها در پرسمان­های فقهی نبود بلکه بیشتر اجماع برای روایتها بکار می­رفت در واقع اجماع را برای هر روایتی(فقهی، کلامی، اخلاقی) که شیعیان با استفاده از آن می­توانستند در قانع کردن اهل سنت موفق شوند، بکار می­بردند. (همان،270) در قرن دوم و سوم، اهل بیت(ع) و شیعیان در تنگنا بودند و به سختى روزگار مى­گذراندند. این تنگناها، سخت گیریها و به انزوا کشاندنها، به محروم شدن و بى­بهرگى از تواناییها براى برقرارى پیوند انجامید. تقیه و پناه آوردن به سخنهاى چندپهلو و چندگانه، تنها راهى بود که مى توانست شیعه را از آن باتلاق و روزگار دشوار و توان فرسا گذر دهد. و نیز به امامان(ع) توانایى و مجال داد تا بتوانند به اثرگذارى و هدایت­گرى در جامعه ادامه دهند. از دیگر سوى، بهره گیرى از ابزار تقیه، رفته رفته وضعیتى را پیش آورد که بروز نایکسانیها و اختلافها را بر سر پاره­اى از احکام میان اصحاب پرهیز­ناپذیر مى کرد، این پراکندگى تا آن جا در جامعه شیعیان ، اثر گذارده بود که در موردها و جاهاى بسیار، اصحاب ائمه(ع) از دست وجود چندگانگى در نقل روایات به امامان(ع) شکایت بردند و چاره جویى را خواستار شدند. امامان(ع) براى رهایى جامعه شیعى از پیامدها و بازتابهاى ناشى از این اختلافها، عمل به اجماع را سفارش کردند(همان،273و274) اجماع به معنی استنباط احکام زندگی به گونه­ای که آینه نظریات امام باشد در دوران غیبت و به ویژه غیبت کبری آغاز شد. در این دوران شیعه با مسائل جدیدی روبرو بود و از طرفی از حضور امام معصوم برای پاسخ گویی به این مسائل محروم بود. بنابراین اجماع و توافق نظر عالمان و فقیهان در موضوع را به شرطی که با حضور و رضایت امام باشد به عنوان سومین منبع استنباط احکام زندگی شناخت. بنابراین نظریه اجماع تضمنی به عنوان اولین نظربه اجماع مطرح شد. نخستین کسی که قانون اجماع را نگاشته ابوعمر کشی، شاگرد عیاش سمرقندی بود و پس از وی شیخ طوسی در کتاب اختیار معرفه الرجال دیدگاه وی را به رشته تحریر کشیده.(‌ربانی،241:1380) بنابراین اجماع برای اولین بار در دوران رحلت پیامبر توسط سنیان در ماجرای سقیفه بنی ساعده بکار گرفته شد، در دوران ائمه معصومین با کاربردی جدید همراه بود که برای مهر تایید زده شدن اجماع اهل تسنن با پذیرش آن توسط شیعیان و رهایی از آشفتگی های حاصل از تقیه در دوران معصومین بکار می­رفت. اما کاربرد مورد نظر این پژوهش از اجماع از اوایل دوران غیبت کبری آغاز شده­است که در آن اجماع بعد از قرآن و سنت به عنوان سومین منبع استنباط احکام زندگی بکار گرفته می­شود و اساس آن بر پایه اتفاق نظر علما و فقها در یک امر است که آینه­ای از دیدگاه امام معصوم محسوب می­شود. 3ـ2. ادبیات نظری مفهوم اجماع از جمله مفاهیمی است که با وجود اهمیت آن پژوهش­های کافی در مورد آن صورت نگرفته­است. در منابع فارسی یا ترجمه شده می توان به خلاصه­ای از تحقیقات و منابع موجود اشاره کرد. در واقع منبع کتابی که در مورد موضوع اجماع نوشته شود وجود ندارد اما در لابلای مباحث فقهی می توان به اشاره های کوتاهی در مورد این مفهوم دست یافت. از جمله کتاب محمد ابراهیم جناتی و کتاب ابوالقاسم گرجی جز این دسته منابع هستند که در ضمن پرداختن به دوره های تاریخی فقهی شیعه و سنی، در لابلای بحثهای خود هر چند به صورت کوتاه از مفهوم اجماع یاد کرده­اند. در پژوهشهای پایان نامه­ای سالهای اخیر نیز هیچ پژوهشی در این مفهوم صورت نگرفته­است. در بررسی این موضوع به تعداد بیشتری از پژوهشها در قالب مقاله برمی­­خوریم، در دسته بندی این مقالات می توان به چند نوع پژوهش در باب اجماع رسید: دسته اول که بیشترین مقالات را به خود اختصاص داده است، مقایسه تعریف اجماع از دیدگاه شیعه و سنی است. احمد قدسی با نوشتن دو مقاله «اجماع در نگاههای فریقین» و «اجماع در نگاه محققان شیعه و نقش آن در استنباط» با تکیه بر کتاب موسوعه الاجماع فی الفقه ا لاسلامی، از ویژگی های فقه امامیه و ممیزات آن توضیح داده­است. وی به این نتیجه می رسد که در نگاه اهل سنت اجماع دلیلی در عرض کتاب ، سنت و عقل است اما در نگاه امامیه اجماع صرفا کاشف از سنت است. خالد زهری در مقاله «گفتمان اجماع و تقریب بین مذاهب» با ذکر دعوی بر اجماع بر بیعت ابوبکر، کفر ابوطالب هنگام مرگ و حجیت قیاس یا عدم حجیت آن شواهدی را بر بطلان هر کدام از این دعاوی می­آورد. وی اجرای نادرست این قاعده را موجب اختلاف مذاهب می­داند، ضمن اینکه در پژوهش خود اجماع را از دید مذاهب مختلف تعریف می­کند. ابوالحسن محمدی با مقاله «اجماع» پس از تعریف اجماع و عناصر آن،‌ آنرا از دیدگاه شیعه و سنی مورد بررسی قرار داده و در نهایت به طور مختصر به مقایسه دکترین حقوق و اجماع می­پردازد. جعفر ساعدی با مقاله ای تحت عنوان «اجماع در اندیشه شیعه» از پیشینه تاریخی، تعریف ،‌اقسام،‌ مبانی حجیت، شرایط، دلالت و احکام فقهی اجماع سخن می­گوید،‌در این مقاله به نقد آرا شیعه و سنی در باب اجماع پرداخته شده است. در این پژوهش­ها تأکید بر این موضوع است که اجماع در فقه شیعه صرفاً وقتی حجت و اعتبار دارد که کاشف از رأی معصوم باشد و بر این اساس به نقد اجماع از دید سنی می­پردازند که حجیتی ندارد. دسته دوم پژوهشها به شمردن انواع اجماع یا به عبارتی راههای کشف اجماع می­پردازند و با ریز بینی فقهی، تفاوت روشهای مختلف را در کشف وجود امام در اجماع بر می­شمارند. به طور مثال مقاله «اجماع مدرکی» از مسعود امامی نام برد . محمد حسن ربانی نیز در همین موضوعات مقاله «سیر تاریخی قاعده اجماع » به همین منوال در بحثهای فقهی مربوط به اجماع از تمامی علما نام برده و فقط به این مورد که اجماع نزد آنان حجیت دارد یا نه، به طور مختصر پاسخ می­دهد. پژوهش حسن انصاری قمی نیز به نام « امامیه و اصول روایی اصحاب اجماع» در این دسته قرار می­گیرد. وی به نقل و نام بردن از اصحاب اجماع می­پردازد و اصول فقهی اجماع را بررسی می­کند. دسته سوم پارا فراتر نهاده و این موضوع را از نگاهی «آینده پژوهانه» بررسی کردند. در این مورد نیز می­توان از دو مقاله می توان نام برد که در پژوهش ما نیز موثر بوده اند. اولی مقاله عبدالمجید ترکی به نام « اجماع از جوهر عقیدتی تا واقعیت تاریخی» است. وی مفهوم مفهوم اجماع را البته بر طبق سنت اهل تسنن بسط داده و از اندیشمندان جدیدی به نام کمال فاروقی پاکستانی و گلدزیهر نام می­برد. وی براین اساس که اجماع را جوهری می­داند که شامل اصل تغییر ضمن استمرار است، آن­ را به مفهوم دمکراسی نزدیک می­داند وی دورنمایی برای آینده ترسیم می­کند که اجماع بتواند اصل دمکراسی را تبیین کند و در آن از رای 75 درصدی سخن به میان می­آورد. مقاله دیگری که با دید نسبتاً انتقادی نوشته شده است، مقاله احمد مبلغی به نام نگرشی تاریخی به اجماع است که بحثی در حول انتقاد به رواج اجماع منقول برای باز شدن راه جهت شکوفایی استعداد نهفته در مفهوم اجماع است. هر سه دسته از این پژوهش­ها صرفا با دید فقهی نوشته شده­اند به جز پژوهش عبدالمجید ترکی که آن­هم به این دلیل که در قالب نظریات اهل تسنن نوشته شده است کمتر مورد استفاده قرار گرفت. بنابراین در کل می ­توان گفت اثر پژوهشی منسجمی که اجماع را از زاویه­ای غیرفقهی مورد پژوهش قرار داده باشد، وجود نداشت. این پژوهش ضمن استفاده از مقاله­های فوق برای رسیدن به استنباط در تحول مفهوم فقهی اجماع، روش و دید متفاوتی برای بررسی این مفهوم داشته است.در این پژوهش سعی بر آن بوده است که برداشت جدید از اجماع را که در دستگاه اجتهاد تولید شده است مورد پژوهش قرار دهیم و از این برداشت به عنوان مفهومی که پویایی را به جای تصلب در دین جایگزین می­کند نام ببریم. در این مجال با الهام از نظریه توفیق الشاوی که با پر رنگ کردن بعد سیاسی شورا نظریات جدیدی ارائه می دهد و مفهوم شورا در دین را مبنای یک نظام سیاسی اسلامی قرار می­­دهد، سعی در برداشت جدید از مفهوم اجماع در قالب سیاسی داشته­ایم. 3ـ3. ادبیات روشی روش این پژوهش تحت عنوان تبارشناسی است که فوکو را مبتکر این روش می­دانند. بی گمان استفاده از روش گفتمانی فوکو در پژوهش­های اخیر نقش پررنگی داشته است. پایان­نامه­های زیادی از این روش سود جسته­اند.اما روش این پژوهش تاکید بر تبارشناسی فوکو است. فیرحی در کتاب دانش، قدرت و مشروعیت در اسلام از روشی استفاده کرده­است که بر تبارشناسی فوکو تاکید دارد. چیزی که تبارشناسی را از مفهوم گفتمان فوکو جدا می­کند تاکید بر رابطه قدرت ـ‌دانش است. فیرحی ضمن اشاره به وجود دو نوع رابطه بین قدرت و دانش که شامل تقدم قدرت بر دانش و تقدم دانش بر قدرت است که اندیشمندان مختلف نظریاتی متفاوت در این باره دارند. بر تقدم قدرت بر دانش تاکید کرده­است. اما پژوهش حاضر با تاکید بر رابطه هم پیوندی بین قدرت ـ‌ دانش تاکید کرده و گفتمان­ها را بر این اساس بررسی می­کند. فیرحی تبارشناسی را در دوره میانه اسلام بکار گرفته­اند و تمرکز خود را بیشتر بر تبارشناسی تحولات صدر اسلام گذاشته­است. کتاب دیگری که به لحاظ روش­شناختی بیشتر مورد استفاده این پژوهش قرار گرفته است کتاب تحول گفتمان سیاسی شیعه در ایران اثر جمیله کدیور می­باشد. موضوع این کتاب بررسی رابطه اندیشه شیعه با حکومت بوده­است. این پژوهش بیشتر از نظریه تحلیل گفتمان فوکو استفاده می­کند. از آنجایی که تبارشناسی در نظریات جدید فوکو رابطه این همانی با گفتمان دارد، در حین بررسی گفتمان­های مختلف در نهان آن به تبارشناسی نیز پرداخته شده­است. تفاوت پژوهش ما تمرکز بیشتر بر روی تبارشناسی است. ضمن اینکه از مفهوم گفتمان در اندیشه فوکو نیز سود جسته­ایم اما تمرکز پژوهش خود را بر رابطه قدرت ـ‌ دانش گذاشته­ایم تا با شناسایی گفتمان­های غالب از تأثیر آنها بر شکل دادن به مفاهیم مختلف سخن بگوییم، به عبارتی به طور غیر مستقیم رابطه قدرت و مفهوم را دریابیم یا به نوعی به قدرت مفاهیم برسیم 4. سؤال سؤال اصلی: مفهوم اجماع در تاریخ اندیشه سیاسی اسلام دچار چه تحولاتی شده است؟ سوالات فرعی:‌ در دوران قبل از انقلاب مشروطه چه برداشتی از مفهوم اجماع وجود داشته است؟ در دوران بعد از انقلاب مشروطه چه برداشتی از مفهوم اجماع وجود داشته است؟ 5. فرضیه­ فرضیه اصلی: مفهوم اجماع در طول تاریخ اندیشه سیاسی شیعه دچار تحول از منطق نخبه­گرایانه مبتنی بر استنباط احکام فردی به منطق دمکراتیک مبتنی بر استنباط احکام جمعی شده است. فرضیه های فرعی: در دوران قبل از انقلاب مشروطه با توجه به روابط قدرت ـ‌ دانش در آن دوران، برداشتی نخبه گرایانه؛ محدود، در حیطه احکام فردی از اجماع حاکمیت داشت. در دوران بعد از انقلاب مشروطه با تحول روابط قدرت ـ دانش در آن دوران ، برداشتی دمکراتیک؛ عملگرایانه، در حیطه احکام زندگی جمعی از مفهوم اجماع حاکمیت یافت. روش این پژوهش تاریخی ـ‌ تحلیلی است. برای جمع کردن اطلاعات در زمینه­های لازم از روش کتابخانه­ای ـ اسنادی استفاده کرده­ایم. در این روش که تا حدودی نزدیک به روش تبارشناسی نیز هست سعی کرده­ایم به ریشه یابی مفهوم اجماع و برداشت­های مختلف از این مفهوم در هر دوره تاریخی بپردازیم هرچند بر این امر واقفیم که تبارشناسی مربوط به دوره های تاریخی گذشته است، و حتی برخی اینگونه مباحث در دل دوران معاصر را درقالب جامعه شناسی سیاسی تحلیل می­کنند، ولی باور نگارنده این است با توجه به اینکه نوعی نگاه ریشه شناسانه و در عین حال تاریخی در شناخت مفهوم اجماع وجود دارد، لذا می­توان گفت از روش تبارشناسی بهره گرفته شده­است. 7. مشکلات و موانع شاید نا آشنایی نویسنده با زبان عربی مهمترین مشکل انجام این پژوهش بود، چرا که تقریباً تمام منابعی که برای اجماع به عنوان یک مفهوم فقهی وجود دارد کتابهای عربی است که ترجمه نشده­اند. بنابراین محقق به دلیل مسلط نبودن به زبان عربی منابع دست اول برای تحقیق خود ندارد. از سوی دیگر اجماع از جمله مفاهیمی است که در مورد آن پژوهش صورت نگرفته­است، کمبود منابع و زبان و اصطلاحات فقهی ثقیل منابع موجود از جمله مشکلات این تحقیق بوده­است. از سوی دیگر دوره مورد بررسی برای اثبات تحول از شروع غیبت امام زمان(عج) آغاز و تا انقلاب اسلامی ادامه داشته است، طولانی بودن این دوره، کار را برای شناختن گفتمان­های موجود در این بستر زمانی طولانی دشوار کرده بود. 8. سازماندهی این پژوهش را در چهار فصل نظم دادیم .فصل اول شامل کلیات پژوهش است. فصل دوم مبانی نظری و قالب پژوهش است که با تاکید بر گفتمان فوکو و تبارشناسی فوکویی سامان یافته است. در فصل سوم مفهوم اجماع را از آغاز غیبت کبری تا قبل از انقلاب مشروطه بررسی کردیم. در این فصل ابتدا به تبارشناسی اندیشه شیعه و حقایق تغییرناپذیری چون امامت و عصمت در اندیشه شیعه و تاثیر این اصول بر برداشت شیعه از حجیت اجماع پرداختیم. در بخش دوم به با بررسی روابط قدرت در این دوره اثبات خواهیم کرد که سلطنت مطلقه با دو بعد خلافت اسلامی و سلطنت ایرانی اکثرا در قالب حکومتهای غیر شیعی شکل گرفته­است و شیعه در این دوران به این دلیل که در موقعیت یکباره غیبت امام معصوم(عج)‌ قرار گرفته­است حکومتهای سلطنتی و جائر را غاصب حق امام دانسته و از امور اجتماعی و سیاسی دوری گزیده و گفتمان حاکم در فقه این دوره با توجه به تقیه علما در رابطه با قدرت و پادشاهان، فقه در امور فردی انعکاس می یابد و گفتمان نخبه­گرایانه اجماع مبتنی بر احکام فردی شکل می گیرد. در بخش سوم نیم نگاهی به این گفتمان انداختیم. در بخش چهارم به طور مفصل به برداشت رایج این عصر از مفهوم اجماع در بستر سلطنت مطلقه و انزوای علما از سیاست و شرایط غیبت امام زمان(عج) پرداختیم. دراین بخش پس از تعریف اجماع و برشمردن انواع آن، اجماع را در شاخص­هایی از قبیل موضوع( فردی یا اجتماعی ـ‌ سیاسی)، روش اثبات اجماع( اجماع تضمنی یا حدسی)، گستره حجیت تمسک به اجماع( مسائل عقلی ـ اعتقادی یا صرفا مسائل شرعی اعتقادی)، کاربرد اجماع ( اجماع منقول یا اجماع محصل) و در تعامل با مفاهیم همسوی اجماع از قبیل شورا، اجتهاد، تقیه، رجعت و انتظار، نیت و ... که حاصل گفتمان احکام فردی بودند، بررسی کرده­ایم. اجماع با توجه به این شاخص­ها در امور فردی و شرعی بکار گرفته می­شود و روش استنباط قول معصوم در آن اجماع تضمنی بوده، ضمن اینکه در مسائل اعتقادی عقلی نیز تمسک به اجماع پیشینیان رایج بوده­است و در واقع مفهوم اجماع به نقل قولهای مکرر اجماع­های علمای پیشین محدود شده بود. در برداشت اولیه مفهوم اجماع تصلب و جمود از طرفی و کاربرد برای استنباط احکام فردی از سوی دیگر موج می­زند. در فصل چهارم نیز مطابق فصل پیشین کاربرد جدید از اجماع را بررسی می­کنیم، ابتدا به زمینه تحول مفهوم اجماع در بستر تحول روابط قدرت در زمینه وقوع انقلاب مشروطه می­پردازیم، در این دوران دو تحول، روابط قدرت را نسبت به دوره پیشین متفاوت کرد: یکی ورود روحانیون به عرصه اجتماع و سیاست و دیگری ورود تجدد به ایران. در روند انقلاب مشروطه پایه­های انقلاب اسلامی نیز نهاده شد، به نوعی انقلاب اسلامی در دو بعد دین و تجدد شکل می­گیرد و حاصل آن نظام اسلامی مدرن است. به تعبیر فوکو قدرت از شکل سرکوب به صورت قدرت مشرف بر حیات تغییر می­کند که موضوع قدرت افراد و اشیا و شیوه­ی زیست آنهاست. تعبیرهای فوکو در مورد پیدایش و گسترش قدرت مشرف برحیات روشن می­سازد که دانش یکی از عناصر تعیین عملکرد قدرت در جهان جدید است و رابطه همپیوندی وجود دارد.(دریفوس، 335:1382) در بخش دوم به طور مختصر به گفتمان دمکراتیک اجماع مبتنی بر احکام جمعی را که در پی دینی شدن سیاست و ورود تجدد شکل گرفت، می­پردازیم و در بخش بعدی مفهوم اجماع را در بستر این گفتمان بررسی می­کنیم. در این بخش تحول مفهوم اجماع را در شاخص­های فصل قبل بررسی می­کنیم و به تعامل آنها با مفاهیم متحول شده همسو از قبیل شورا و اجتهاد و انتظار فعال و تقیه موردی اشاره می­کنیم. در این بخش خواهیم دید که مفهوم اجماع از اجماع برای استنباط احکام فردی به اجماع برای استنباط احکام اجتماعی تحول یافته، تمسک به اجماعهای منقول پیشینیان در مسائل عقلی ـ اعتقادی کنار نهاده می­شود و روش اجماع تضمنی که برای استنباط کاشفیت اجماع از رای امام در اندیشه سنتی بیشتر استفاده می­شد به روش اجماع حدسی تحول پیدا کرده و اینکه کاربرد نقل اجماع به اعتبار اجماع عملی در مسائل و مقتضیات زمانه، رو به افول نهاد. به نظر می­رسد، نهادهایی مثل هیئت نظار مجلس مشروطه و شورای نگهبان و مجلس خبرگان با گرته­برداری از مفهوم اجماع سامان داده­اند. آخر نیز به جمع­بندی و نتیجه­گیری پرداختیم. دریافت فایل تحول مفهوم اجماع در تاریخ اندیشه سیاسی اسلام...

صفر تا 100 آموزش PHP

صفر تا 100 آموزش PHP آموزش صفر تا 10 زبان برنامه نویسی PHP دریافت فایل صفر تا 100 آموزش PHP

تحلیل مفهوم آزادی در کتب درسی مقطع دبیرستان...

تحلیل مفهوم آزادی در کتب درسی مقطع دبیرستان... چکیده: پژوهشحاضرباهدف بررسی مفهوم آزادی در کتب درسی دوره دبیرستان انجام گرفته است.انقلاب 1357 یک انقلاب فرهنگی بود که در نتیجه آن بسیاری از مفاهیم باز تعریف شدند. درگفتمان پساانقلابی آزادی معنایی خاص یافت وبا مفاهیمی خاص مفصل بندی شد. تعریف انقلابی از آزادی از طریق نهادآموزش وپرورش درونی می شود ودرسطح جامعه اشاعه می یابد. این پژوهش درصدد است مشخص کند در وهله اول چه تصویری ازآزادی درکتب درسی ارائه می شود ودر وهله دوم دانش آموزان بعنوان مخاطبان کتب درسی چه تصوری ازآزادی دارند؟ رویکرد نظری این پژوهش نظریه تحلیل گفتمان لاکلا وموفه و روش شناسی آن تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف است. متون مورد تحلیل دراین پژوهش ازکتب درسی ادبیات فارسی،جامعه شناسی ودین وزندگی که در سال تحصیلی 94-93 که درمقطع دبیرستان تدریس می شود انتخاب گردید.همچنین با استفاده از نمونه گیری نظری از15 تن از دانش آموزان دوره پیش دانشگاهی شهر رشت مصاحبه شد. بنابریافته های این پژوهش مفهوم آزادی با مفاهیمی چون عدالت، رهایی ازهوای نفس، استقلال، رهایی از استبداد همراه وهمنشین است. دال مرکزی گفتمان حاکم برکتب درسی رضایت وخشنودی خداوند است و این به معنای اوج رهایی ورسیدن به آزادی واقعی است. مفهوم آزادی مانند دیگر دالهای گفتمان حاکم بر کتب درسی، مدام با بازنمایی های خاص از دالهای گفتمان غرب مانند آزادی لذت جویانه، اومانیسم، زندگی این جهانی به شکل سلبی مقایسه می شوند.اکثریت دانش آموزان تصویرارائه شده ازآزادی چه درگفتمان غرب ،به علت رواج بی بندوباری وفساد وچه درگفتمان حاکم برکتب درسی ،به علت ارائه تصویرناقص ازآزادی که بیشتر محدود کننده آزادی است تا راهنمای کسب آزادی،به حاشیه می رانند آنها درتعریف ازآزادی بیشتربرآزادی بیان ،پوشش وحفظ حریم خصوصی تاکید می کنند. واژه های کلیدی:آزادی،کتاب های درسی دوره دبیرستان،تحلیل گفتمان انتقادی ودانش آموزان فهرست مطالب عنوانشماره صفحه چکیده فارسی ز چکیده انگلیسی ی فصل اول- کلیات 1-1. بیان مسئله2 1-2. اهمیت و ضرورت پژوهش4 1-3. اهداف پژوهش5 1- 4. سؤالات پژوهش5 فصل دوم - مبانی نظری 2-1. پیشینه ی پژوهش7 2-1-1. آثار جهانی7 2-1-2. آثار داخلی9 2-1-3. جمع بندی16 2-2-1. نظریه ی گفتمان18 2-2-2. نظریه ی گفتمان لاکلا و موفه19 2-3. سیر آزادی با تاکید بر نظریه ی برلین24 2-4. آزادی در گفتمان غرب29 2-5. نگاهی اجمالی به آزادی از مشروطه تا انقلاب اسلامی30 2-6. آزادی در گفتمان اسلام سیاسی32 2-7. چهارچوب نظری36 فصل­ سوم - روش شناسی پژوهش 3-1. جامعه آماری و روش نمونه گیری41 3-2. نظریه ی گفتمان انتقادی فرکلاف43 فصل چهارم - یافته های پژوهش 4-1. تحلیل کتب درسی50 4-2. تحلیل مصاحبه86 فصل پنجم - بحث و نتیجه گیری 5-1. نتیجه گیری....................................................................................................................................................... 111 5-2. بحث................................................................................................................................................................. 113 5-3. محدودیت های پژوهش................................................................................................................................... 116 5-4. پیشنهادات برای طراحان و نویسندکان کتب درسی.......................................................................................... 117 منابع فارسی.................................................................................................................................................................... 118 لاتین..................................................................................................................................................................... 121 پیوست پیوست یک................................................................................................................................................................123 پیوست دو..................................................................................................................................................................126 پیوست سه.................................................................................................................................................................127 پیوست چهار.............................................................................................................................................................128 پیوست پنج...............................................................................................................................................................130 پیوست شش.............................................................................................................................................................131 پیوست هفت............................................................................................................................................................131 هرست جداول عنوان شماره صفحه جدول ‏2‑1: خلا صه ای ازپیشینه خارجی9 جدول ‏2‑2: خلاصه ای از پیشینه داخلی 14 جدول 3-1: کتب درسی دبیرستان 41 جدول ‏3-2: ارزش های انتزاعی 45 جدول 4-1-1: تضاد معنایی اشاره شده در درس:در مسیر اخلاص 51 جدول 4-1-2: دال های اصلی در درس:در مسیر اخلاص 54 جدول ‏4-1-3: تضاد معنایی در درس:انواع نظام ها 57 جدول ‏4-1-4: تضاد معنایی در درس:تربیت انسانی وسنت ملی ما 63 جدول ‏4-1-5: تضاد معنایی در درس:کویر 68 جدول 4-1-6: دال های گفتمان خودو غیر در درس:کویر....................................................................................................................... 70 جدول 4-1-7: استعارات درس:کویر........................................................................................................................................................ 70 جدول4-1-8: دال های گفتمان خود درس:کویر...................................................................................................................................... 73 جدول 4-1-9: دال های گفتمان غیردرس:کویر........................................................................................................................................ 73 جدول 4-1-10: دال های گفتمان خود و غیر درس:ناله ی مرغ اسیر....................................................................................................... 74 جدول 4-1-11: تضاد معنایی در درس:ناله ی مرغ اسیر.......................................................................................................................... 77 جدول 4-1-12: تضاد معنایی در درس:مناجات....................................................................................................................................... 78 جدول 4-1-13: دال های گفتمان خود و غیر در درس:مناجات.............................................................................................................. 79 جدول 4-1-14: برجسته سازی دال های گفتمان خود و حاشیه رانی گفتمان غیردر درس:مناجات........................................................ 80 جدول 4-1-15: دال های گفتمان غیر و خود در درس:فرهنگ جهانی.................................................................................................... 81 جدول 4-1-16: برجسته سازی دال های گفتمان و دال های گفتمان غیر دردرس:فرهنگ جهانی........................................................... 82 جدول 4-1-17: برجسته سازی و حاشیه رانی دال های همراه آزادی در درس:فرهنگ جهانی............................................................... 85 جدول 4-1-18: حاشیه رانی دال های گفتمان غیرو عبارات تاییدی دردرس:فرهنگ جهانی.................................................................. 85 جدول 4-2-1: گفتمان های اشاره شده در مورد یک.............................................................................................................................. 87 جدول 4-2-2: گفتمان های اشاره شده در مورد دو................................................................................................................................ 89 جدول 4-2-3: گفتمان های اشاره شده در مورد سه............................................................................................................................... 91 جدول 4-2-4: گفتمان های اشاره شده در مورد چهار........................................................................................................................... 93 جدول 4-2-5: گفتمان های اشاره شده در مورد پنج.............................................................................................................................. 95 جدول 4-2-6: گفتمان های اشاره شده در مورد شش............................................................................................................................ 96 جدول 4-2-7: گفتمان های اشاره شده در مورد هفت........................................................................................................................... 98 جدول 4-2-8: گفتمان های اشاره شده در مورد هشت.......................................................................................................................... 100 جدول 4-2-9: گفتمان های اشاره شده در مورد نه................................................................................................................................ 101 جدول 4-2-10: گفتمان های اشاره شده در مورد ده............................................................................................................................. 102 جدول 4-2-11: گفتمان های اشاره شده در مورد یازده......................................................................................................................... 104 جدول 4-2-12: گفتمان های اشاره شده در مورد دوازده...................................................................................................................... 106 جدول 4-2-13: گفتمان های اشاره شده در مورد سیزده..................................................................................................................... 107 جدول 4-2-14: گفتمان های اشاره شده در مورد چهارده................................................................................................................... 10 فصل اول: کلیات 1-1. بیان مسئله آزادی از نادرترین مفاهیم تاریخ بشر است که در قلب وذهن هر انسانی جایگاه ویژه ای دارد. آزادی یک امرمثبت وغیر قابل بحث ودر عین حال یکی از پیچیده ترین مفاهیم تاریخ اندیشه وسیاست است. مفهومی که درآموزه های گونا گون به شیوه های متفاوت تفسیرشده وتاریخ بشریت کوششی مداوم برای تحقق آن بوده است. آزادی ماده اولیه بیانیه حقوق بشر(1948)است که امروزه یک قطب نمای اخلاقی برای روابط بین الملل می باشد.اولین ماده حقوق بشر می گوید:«همه انسان ها آزاد بدنیا می آیند، آزاد زندگی می کنند وآزاد می میرند».این اصطلاح دارای جنبه های مختلفی است که هریک ازمتفکرین به جنبه خاصی ازآن پرداخته وتاکید کرده اند .درعین حال یک مفهوم تعالی شونده است که فراسوی یک رژیم یا کنش سیاسی یا عرصه عمومی قراردارد. آزادی واژه ای است که معانی متعدد ، گاه مترادف و گاه متضادی درباره ی آن ذکر شده است ، چنان که آیزیا برلین ،فیلسوف انگلیسی روسی تبار، می نویسد :«بابررسی تاریخ اندیشه سیاسی واجتماعی بیش از دویست معنی گوناگون برای این واژه خواهیم یافت »(برلین،1368 :238).آنچه اندیشمندان را برآن داشته تا به جد در پی ارائه توضیح و تعریفی از آزادی بر آیند ،بیم از آن بود که توسعه بیش از حد مفهوم آزادی ، آن را به چنان معنای مبهم تبدیل کند که آن را از افاده هر گونه معنایی خاص باز دارد.برای واژه آزادی در لغتنامه آکسفورد معانی زیر آورده شده است:«(1)فارغ از اسارت دیگران...(2)رها، نامحدود، نا محبوس ، خلاص یافته از قیود یا وظایف، بی مانع ، نامقید در عمل ، مجاز به مستقل بودن. فصل مشترک معانی ارائه شده عدم مانع و اجباراست » (هایک ،1379 :25 ).در مقابل سوال از چیستی آزادی پاسخ های ارائه شده اگر نگوییم نقیض یکدیگرند حداقل همخوانی چندانی با هم ندارند. برای اولین بار آیزیا برلین[1] به گونه ای نظام مند دو براشت متفاوت مثبت و منفی از آزادی را صورت بندی کرد . این تفکیک در تمام نوشته های معتبری که درباره آزادی پس ازآن تاریخ نگا شته شده است مورد تایید بوده است.معنی مثبت آزادی(آزادی برای) ،این معنا ازآزادی رابااندکی تسامح می توان به دو دسته تقسیم کرد: (1) درونی-اخلاق (2)بیرونی ،وآزادی منفی(آزادی از) ،مساله اصلی آزادی منفی، قلمرو آزادی شخص ، حدود حریم خصوصی و میزان مداخله ی دیگران یا دولت است.(فلتمن،1973 :257)عبارت آزاد بودن از به مثابه تعریفی از آزادی،محصول تفکرات و تحولات فکری انسان فرد باور قرون جدید است. گر چه این تقسیم بندی از سوی بسیاری از اندیشمندان غربی مورد توجه وتاکید قرار گرفته اما دارای ضعف های خاص خود است این نوع قالب بندی ازآزادی ونگاه کلی به آن مانع می شود که ظرافت ها وهمچنین پیچیدگی های خاص آزادی ، زمانی که درجوامع مختلف با شرایط گوناگون قرار می گیرد بخوبی دیده شود. مفهوم آزادی از جمله مفاهیمی است که در یک قرن اخیروبیشتر از طریق ترجمه از دیگر زبان ها وارد زبان وادبیات فارسی وفضای حرکت های اجتماعی وسیاسی ما شده است .تقریبا ازدوران مشروطیت است که واژه های آزادی وارد گفتمان نخبگان جامعه شده وبه مفاهیم غالب در مبارزات سیاسی بعد از این دوران تبدیل گشته ودر راس مطالبات جمعی قرار گرفته است. واژه ها به اعتبار مفاهیمی که بر آن دلالت می کنند، هستی می یابند ، واژگانی چون آزادی که مدلول عینی ندارند وبر مادیتی خاص دلالت نمی کنند درشرایط متفاوت می توانند تعابیر مختلف داشته باشندوچه بسا افرادی با استفاده ازموقعیت وشفاف نبودن معنای این مفهوم وعدم وجود پیش شرطهای لازم برای استقرار مبانی آن وارد گود می شوند وبه راحتی از این شرایط به نفع خود بهره می برند(اعلم،1390 :15). تعریف از آزادی درجامعه ما درارتباط با اوضاع واحوال سیاسی ، اجتماعی وفرهنگی ماقرار داشته و با تغییر این شرایط تغییر می یابد.انقلاب اسلامی ایران یک انقلاب فرهنگی وارزشی می باشد که بسیاری از مفاهیم در درون آن باز تعریف شده اند.این امر براساس برداشتی که ازاصول وارزشهای بنیادی اسلام شیعی(12 امامی) وجود داشته صورت گرفته است. درچنین گفتمانی با توجه به نگاه ایدئولوژیک آن آزادی معنایی خاص می یابد وبا مفاهیمی خاص همنشین ومفصل بندی می شود ابعادی از آن برجسته شده وبا توجه به شرایط گفتمانی آن ابعادی ازآزادی به حاشیه رانده می شود وسعی می شود این تصویر به افرادجامعه آموزش داده شده ودرآنها درونی شود.مهمترین نهاد آموزشی دراین راستا نهاد آموزش وپرورش می باشد .نهاد آموزش وپرورش درهرکشوری به عنوان مهمترین وکاراترین نهاد متولی تربیت وپرورش انسان ها می باشد. بنا بر نظررضایی(1384) «مهمترین ویژگی نظام آموزش وپرورش درایران،عدم کتمان ایدئولوژیک بودن آن است .از همین منظر این نهاد وعناصردرون آن می تواند موضوع بررسی جدی وعلمی قرار گیرد».ازحیث نظری،مدرسه موسسه ای است که دراجتماعی کردن وایجاد طرزتلقی درافراد نسبت به مفاهیم نافذ وموثراست.تقریبا همه افراد برای مدتی طولانی در مدرسه حضورپیدا می کنند.مدرسه اغلب نمایانگرنخستین اقتدارخارج از خانواده است.گذشته ازآن آموزگاران کسانی هستند که کاراجتماعی کردن وآموزش مفاهیمی چون آزادی به افراد را بصورت حرفه ای انجام می دهند. مدرسه موسسه ای است که درسیاسی کردن افراد درسطح کلان نقش مهمی دارد .اما حاکمیت نگاه ایدئولوژیک برنهاد آموزش وپرورش ومدرسه وبالتبع بازتاب آن در کتب درسی شرایطی ویژه ایجاد می کند که واژه ها درآن به صورتی باز تعریف می شوند تا معنای مورد نظر گفتمان حاکم درذهنیت مخاطب(دانش آموز) نقش بندد. این امرخصوصا دررابطه با مفاهیمی چون آزادی که مدلول عینی ندارند،برمادیتی خاص دلالت نمی کنند ومی توانند درشرایط متفاوت تعابیر مختلف داشته باشندصورت می گیرد .چه بسا افراد ونهادها از عدم شفافیت این مفهوم استفاده کرده ودالهای دلخواه خود را به آن نسبت می دهند تامعنای مورد نظرشان را از آن بیرون کشند .با توجه به مطالب فوق الذکر ایدئولوژیک بودن گفتمان حاکم بر جامعه وبالتبع انعکاس این ایدئولوژی ونگاه ارزشی درخلال متون درسی امری مفروظ تلقی می شود اما چگونگی تاثیر آن برتعریف و تشریح مفهومی چون آزادی مساله ای است که این پژوهش درصدد پاسخ گویی به آن است. به بیانی دیگر سوال اصلی دراین پژوهش درارتباط با کتب درسی این است که گفتمان حاکم برکتب درسی چه تصویری ازآزادی ارائه می دهد؟ ودرراستای پاسخ گویی به این پرسش به سوالات دیگری چون،این مفهوم درخلال متن کتابهای درسی با چه مفاهیم دیگری مفصل بندی می شود؟ چه دالهایی درارتباط باآزادی برجسته شده وبرآنها تاکید می شود ؟وچه دالهایی به حاشیه رانده می شود ؟پاسخ داده خواهدشد.هر گفتمان برای شناساندن خود ازیک غیراستفاده می کند تاباحاشیه رانی گفتمان غیر ودالهای مربوط به آن خود ومفاهیم مربوط به گفتمان خود رابه صورت سلبی تعریف کند این غیردرگفتمان حاکم برکتب درسی غرب است. درخلال این پژوهش چگونگی حاشیه رانی غیر ودالهایش توضیح داده خواهد شد.این امر با استفاده ازنظریه لا کلا وموفه صورت می گیرد. ازآنجایی که مخاطب اصلی کتب درسی دانش آموزان هستند وکتب درسی برای آشنایی با مفاهیم، جامعه پذیری وایجاد جهت گیری سیاسی درآنها نگاشته شده است لذا برای مشخص شدن موفقیت یاناکامی گفتمان حاکم در ایجاد طرزتلقی مورد نظر از دانش آموزان مصاحبه بعمل می آید درمصاحبه ازدانش آموزان چندسوال کلی پرسیده خواهدشد.بطورمثال:آنها چه تصوری ازآزادی دارند؟آزادی برای آنها چه معنایی دارد؟درکتب درسی چه تصویری ازآزادی ارائه می شود؟نظرشان درباره این تصویرچیست؟با تحلیل مصاحبه ها برداشت دانش آموزان ازآزادی مشخص خواهد شد وتفاوت ها وقرابت های این برداشت ازآزادی با معنای آزادی در گفتمان کتب درسی معلوم می شود ازمیان مقاطع تحصیلی ،کتب درسی مقطع دبیرستان انتخاب گردید زیرا در دوره های قبل کتب درسی بیشتر روی جامعه پذیری دانش آموزان ازنظر آموزش آداب معاشرت وزندگی اسلامی وانجام فرایض دینی وقوانین اسلامی متمرکزاست ومعنای مفاهیمی که ابعاد گوناگون وپیچیده دارند ودالهای عینی وکاملا مشخصی ندارند(همچون آزادی)دردوره دبیرستان به دانش آموزان آموزش داده می شود وعلت اینکه این کتب از بین کتب مختلف این مقطع برای پژوهش برگزیده شده اند این است که با توجه به موضوع مورد نظر ما دراین پژوهش که تحلیل مفهوم آزادی می باشد انتظار می رود ایستارها وعقاید مولفان درباره این مفهوم در این کتب بیشتر از سایر کتب منعکس شده باشد. 1-2 .ضرورت واهمیت تحقیق نهاد آموزش وپرورش پس از انقلاب دستخوش تحولات گسترده شده است این تغییرات برای دست یابی به یک هدف اصلی ،که همیشه در مرکز گفتمان آن قرار داشته ،صورت گرفته است وآن پرورش انسان هایی با اخلاق وتربیت اسلامی می باشد به بیانی دیگرساختن انسان هایی با ویژگی مطلوب خود.دراین راستا نهاد آموزش وپرورش ازهمه عناصر وامکانات خود استفاده می کند.یکی ازاصلی ترین عناصردراین زمینه کتب درسی می باشد.کتب درسی وظیفه آموزش ودرونی کردن ارزش ها ومفاهیم رابرعهده دارد. ازمهمترین مفاهیم درکتب درسی که باید دانش آموزان باآن آشنا شوند آزادی است .آزادی یکی از مفاهیم اصلی در جهان کنونی است که بشربرای کسب آن راهی طولانی را طی کرده است ومی کند.اما قبل از دست یابی به آرمانی چون آزادی ضروری است، این مفهوم به خوبی شناخته شود ، ابعاد مختلف آن به گونه ای شفاف مورد تجزیه ،تحلیل و واکاوی قرارگیرد وبه شکل ملموس توضیح داده شود واینگونه است که افراد جامعه به عنوان یک حق با آن آشنا می شوند واین مفهوم در اعماق وجودشان درونی می گردد وآمادگی می یابند در صورت نقض آن توسط اشخاص ،نهادهای پیرامون خود یا در مقیاس وسیع تر در سطح جهانی در صدد احیای آن برآیند.«برای دگرگونی نگرش اعضای جامعه وتحول واقعی آن در راستای احترام به آزادی واجرایی شدن و جلو گیری از نقض آن نمی توان به نگاه گذرا به این مسائل بسنده کرد بلکه باید آن را در نسلها نهادینه کرد .اگر آزادی با تمامی ابعادش در جامعه نهادینه نشود وفرهنگ محترم نگاه داشتن آن در جامعه ایجاد نشود ماهمچنان شاهد نقض آن در سطحی گسترده خواهیم بود. نقض آزادی های اساسی تنها یک تراژدی شخصی وانفرادی نیست بلکه منجر به شرایط ناآرام اجتماعی شده وبذرهای خشونت وتضاد در بین اعضای جامعه کاشته خواهدشد»(فتحی،1393 :9).برای نهادینه کردن آزادی درنسلها بایداین مفهوم بنحوی واقعبینانه درخلال متون کتب درسی آموزش داده شود.دراین راستانشان دادن این امرضروری بنظرمی رسدکه ،نگاه ارزشی وایدئولوژیکی درگفتمان حاکم برکتب درسی چگونه باعث تداعی معنایی خاص ازمفاهیم می شود چه بسا این معنا ازواقعیات زندگی دردنیای کنونی دوربوده وبه جای ایجادفرصت برای بروز خلاقیت ،ابتکاروشکوفایی استعداد بانی انواع محدودیتهای غیر ضروری می شود.این امر دررابطه با مفهوم آزادی ضرورتی دوچندان می یابد ،زمانی که مشخص شود بدلیل اینکه این مفهوم برمادیتی خاص دلالت نمی کندودال مشخصی ندارند براحتی بامفاهیم دلخواه مفصل بندی شده ومعنایی جدید می یابند.ازدیگرسو بنابر اذعان بسیاری ازصاحب نظران دررابطه باآزادی همچون هودشتیان(1385 )وجهان بگلو(1379)درجامعه ما درک ازآزادی ازابتدای آشنایی ما بااین مفهوم (اندکی قبل ازمشروطه)بنیادین وریشه دارنبوده ودچارنقض ها وکاستی های متعدداست ودراکثرمواردبامفاهیم دیگرخلط می شود.همین معنای نیم بند ازآزادی زمانی که درخلال متون کتب درسی به آن پرداخته می شود ،ازنو باز تعریف شده تامعنای مطمع نظر ازآن حاصل آید.ازدیگرسو مخاطب اصلی کتب درسی دانش آموزان هستندوکتب درسی برای آشنایی آنهابامفاهیم به نگارش درآمده است .برای نشان دادن موفقیت یاناکامی گفتمان حاکم برکتب درسی درتداعی معنای موردنظر دانستن نظرات آنهانیزضروری بنظرمی رسد. اجرای این تحقیق با رویکردی انتقادی کوششی است درجهت اصلاح وبه کارگیری برخی مفاهیم در کتب درسی به طوریکه با واقعیات دنیای کنونی تطابق بیشتری داشته باشد ودانش آموزان به دور ازجهت گیری های ایدئولوژیکی وغیر علمی مهارتها ی بالقوه برای احقاق حقوق خود(همچون آزادی)کسب نمایند. و یادآوری این موضوع که نمی توان به بهانه پافشاری بر یک ایدئولوژی خاص برخی ازجنبه های مفاهیم که برای زندگی دردنیای کنونی لازم است را حذف کرد. 1-3 .اهداف بررسی چگونگی به تصویر کشیده شدن آزادی درخلال متون کتاب های درسی . بررسی درک دانش آموزان ازمفهوم آزادی ومیزان انطباق آن باتصویر ارائه شده ازمفهوم آزادی درکتب درسی. 1-4 .سوالات تحقیق: گفتمان حاکم برکتب درسی چه تصویری ازآزادی درخلال متون ارائه می دهد؟ گفتمان حاکم برکتب درسی،درارتباط بامفهوم آزادی،«غیر»خود را به شیوه سلبی چگونه بازنمایی می کند؟ دانش آموزان به عنوان کسانی که کتب درسی برای آنها نگاشته شده چه تصوری ازآزادی دارند؟ تصویر ارائه شده ازآزادی درکتب درسی برای دانش آموزان هژمونیک شده است یا دچار بی قراری است [1].Isaiah Berlin دریافت فایل تحلیل مفهوم آزادی در کتب درسی مقطع دبیرستان...

آموزش صوتی زبان ارمنی

آموزش صوتی زبان ارمنی هفت ساعت مکالمات mp3 فارسی - ارمنی حجم: 97 مگابایت با خیال آسوده خرید کنید! تلفن پشتیبانی: 09373707571 - 09107804914   دریافت فایل آموزش صوتی زبان ارمنی