یِاهو مارکت

تحولات جهان معاصر بر اهمیت کشورها برای مقابله با تهدیدات مختلف که بسیاری از آن ها ماهیتی بین المللی یافته اند افزوده است. پس از فروپاشی اتحاد شوروی، بلوک بندیهای گذشته نیز فروپاشید و اندیشه جدیدی در صحنه بین الملل شکل گرفت و آن این که سازمانهای منطقهای بلوک بندیهای قرن بیست ویکم را شکل می دهند. جنبه دیگر در شکل گیری سازمانهای منطقهای، حساسیت بیشتر به موضوعات امنیتی است. سازمان همکاری شانگهای یکی از سازمانهای بزرگ منطقهای است که با دید امنیتی شکل گرفته و در حال حاضر به سوی ابعاد دیگری چون اقتصادی و سیاسی و اجتماعی، در حال حرکت و تکوین است. درحال حاضر و با گذشت حدود ده سال از عمر سازمان شانگهای، گسترهی آن منطقه اوراسیا را در بر گرفته و از نظر استراتژیک، ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک اهمیت خاصی پیدا کرده است. سازمان همکاری شانگهای در مدت کوتاه شکل گیری، بتدریج در جهت تقویت ساز و کارهای امنیت و ثبات و فراهم ساختن زمینههای نوین همکاری در حوزههای گوناگون و مورد علاقه اعضا حرکت کرده است. حضور کشورهای بزرگ چین و روسیه به عنوان دو کشور قدرتمند منطقه، کشورهای واقع در آسیای مرکزی با ظرفیت ها و توانمندیهای منحصر به فرد، و نیز عضویت ناظر هند با توان اقتصادی و سیاسی بالا و تاثیرگذار و جمهوری اسلامی ایران با ویژگیهای ژئوپلیتیکی خاص، موقعیتی ممتاز در سطح منطقه و بین المللی به سازمان شانگهای بخشیده است که بررسی کارکردها، موقعیت و نقش آن در نظام منطقهای و بین المللی ضروری به نظر می رسد.

واژگان کلیدی :سازمان شانگهای امنیت آسیای مرکزی چین روسیه

فصل اول

کلیات طرح

فصل اول

مقدمه

با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال جمهوری‌های آسیای مرکزی، این منطقه شاهد حضور و رقابت بازیگران ریز و درشت منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است که با انگیزه‌های سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی به رقابت و نقش آفرینی مشغول هستند. کشورهای واقع در منطقه آسیای مرکزی در قالب پروسه دولت سازی و هویت یابی ، بسط امنیت و توسعه را به عنوان ضامن استقلال و حافظ تمامیت ارضی خود مورد توجه قرار دادند. (سازمان همکاری شانگهای ،1388 ،ص1)

با تجزیه اتحاد شوروی ، در مناطق گوناگون جمهوری های بازمانده از این تحول عظیم قرن بیستم ، امواج ناامنی و بی ثباتی گسترش یافت . این حادثه سبب شد در آسیای مرکزی، که در دوره اتحاد شوروی ثبات و امنیت داشت، دگرگونی های گستردهای ایجاد شود یکی از مهمترین مسائل مطرح شده در وضعیت استقلال جمهوری های آسیای مرکزی ، تأمین امنیت و آرامش در این منطقه بوده ، که جنگ داخلی خونین تاجیکستان اهمیت آن را روشن ساخت.(کولایی ، 1376، ص76)

از سوی دیگر، با ظهور آسیای مرکزی در صحنه روابط بین الملل ، کشمکشهای تازهای در بین قدرتهای منطقهای و بین المللی بر سر منابع و منافع متصور در منطقه آغاز گردید. عواملی چون ژئوپلیتیک منطقه ، توانایی های بالقوه و بالفعل اقتصادی کشورهای تازه استقلال یافته ، بازارهای جدید و منابع سرشار انرژی موجود در آن کشورها باعث شد تا منطقه مورد نظر بیش از پیش مورد توجه قدرتهایی نظیر چین ، روسیه و آمریکا قرار گیرد. (سازمان همکاری شانگهای ،1388 ، ص 2)

آسیای مرکزی در شرایط پس از فروپاشی شوروی، با دشواریهای گوناگون سیاسی – اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مواجه بوده است . در گیریهای خونین در ازبکستان ، گروگانگیری و شورش در قرقیزستان و پیش از آن جنگ خانمانسوز داخلی در تاجیکستان ، شدت مشکلات سیاسی – اقتصادی این منطقه را آشکار می سازد. دشواریهای روند ملت سازی – دولت سازی و بحرانهای هویت، مشروعیت و کارآمدی، همهی این کشورها را با شرایط پیچیده مواجه کرده است .

ملاحظات امنیتی در طول سال های گذشته سبب شد تا جمهوری های منطقه از ترتیبات گوناگونی برای رفع تهدید بهره برند. ایجاد فرماندهی مشترک نیروهای کشورهای مستقل مشترک المنافع اولین گام در این مسیر بود، که پیمان امنیتی تاشکند (1992/ 1371 ) و سپس تلاش جمهوریهای منطقه برای همکاری با ناتو ادامه یافت .

تهدیدات امنیتی سرانجام در دهه 1370 (1990 م) کشورهای منطقه را همراه با چین و روسیه به تأسیس سازمان همکاری برای امنیت تحت عنوان پیمان شانگهای رسانید. تشکیل این پیمان و توافق کشورهای منطقه بجز ( ترکمنستان )، ضرورت همکاری این کشورها را در مقابله با تهدیدات امنیتی، بویژه پس از گسترش امواج افراط گرایی ، آدم ربایی ، خشونت و درگیری در ازبکستان و قرقیزستان به نمایش گذاشت. این پیمان اهمیت تأمین امنیت و ثبات برای مقابله با عقب ماندگی و توسعه نیافتگی منطقه را برجسته ساخت.

برای رهبران کشورهای آسیای مرکزی، کسب همکاری و کمک از کشورهایی چون چین و روسیه ، در تأمین امنیت باعث شکل گیری « مجمع شانگهای 5 » شد که با همکاری کشورهای قرقیزستان، تاجیکستان و قزاقستان پدید آمد که در نهایت به سازمان شانگهای تبدیل شد.

همکاریهای جمعی برای مقابله با امنیت از سوی رهبران آسیای مرکزی و چین و روسیه به عنوان روشی مناسب در این زمینه مورد توجه قرارگرفت. مجمع همکاری شانگهای ظرفیت مناسبی برای دو قدرت بزرگ در منطقه آسیای مرکزی (چین و روسیه ) فراهم آورد تا با چالشهای امنیتی مقابله کنند. حضور بازیگر پرقدرتی چون امریکا ، نگرانی از انتقال بی ثباتی و ناآرامی و امواج اسلام گرایی هر دو قدرت را به هم نزدیک ساخته است. ولی زمینههای رقابت برای کنترل بازارهای منطقه به طور پایدار و مستمر همچنان بین این دو قدرت ادامه دارد.

آسیای مرکزی با قرار گرفتن در بین کشورهایی همچون روسیه، چین، هند و پاکستان و ایران، به نقطه اتصال ژئوپولیتیک بخشهای گوناگون آسیا و نیز اروپا تبدیل شده است. علاوه بر این که این منطقه به دلیل برخورداری از منابع طبیعی غنی(معدنی و نفت و گاز)، در تحولات سیاسی و اقتصادی حوزهی اوراسیا نیز دارای نقشی اساسی و کلیدی است. زمینهها و ویژگیهای ساختاری مشترک بین کشورهای آسیای مرکزی و همسایگان آنها، از جمله نزدیکی جغرافیایی، پس زمینهی تاریخی و فرهنگی کم و بیش نزدیک و در هم تنیده، سنت دیرپای دوستی که در طول تاریخ بر تنشها و درگیریهای مقطعی غالب بوده، نیاز به برقراری ثبات و امنیت سیاسی و علاقمندی به گسترش همکاریهای اقتصادی در چارچوب ساختاری مشترک با هدف زدودن فقر – به عنوان یکی از زمینههای اصلی بروز بی ثباتیهای اجتماعی و سیاسی – و ... چشم انداز روشنی را برای گردآمدن و همکاری در چارچوب یک تشکل منطقهای فراهم ساخته است.(انوری-رحمانی موحد،1388، ص 1)

سازمان همکاری شانگهای به عنوان یک سازمان مهم بین المللی منطقهای در قلب اوراسیا شکل گرفته است. روسیه، چین، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان این سازمان را در سال 1380(2001) شکل دادند. اکنون هند، پاکستان، مغولستان و ایران به عنوان عضو ناظر در این سازمان حضور دارند.تحلیلهای مختلف از سازمان، از یک سازمان امنیتی تا یک سازمان اقتصادی منطقهای صورت گرفته است.

سازمان همکاری شانگهای یکی از سازمانهای نوظهور منطقهای است که علیرغم عمر کوتاه ، رشد قابل توجهی داشته است. (عزتی، یزدان پناه ، 1387، ص 57)

طرح موضوع

هر چند در مورد امنیت و مفهوم آن در طول تاریخ بشر مفاهیم گوناگونی مطرح شده ، در پایان قرن بیستم و در آغاز هزاره سوم ، بیش از هر زمان دیگری به ابعاد گوناگون آن توجه شده است. اینک مفهوم امنیت در سطوح گوناگون فردی ، جمعی ، ملی ، منطقهای و جهانی مطرح می شود. در مورد منشأ تهدیدهای گوناگون علیه آن نیز برداشتهای متعددی وجود دارد، ولی از مسائل اقتصادی، سیاسی، نظامی، اجتماعی، تا موضوعات مذهبی و زیست محیطی در این زمینه مورد توجه قرار گرفته است. (سیف زاده ،1383،فصل اول )

اهمیت این موضوع برای کشورهای جهان آن قدر افزایش یافته است که برخی از واقع گرایان هدف اولیه سیاست خارجی را تأمین امنیت تلقی کرده اند.(سازمان همکاری شانگهای، 1384 ،ص29) از این دیدگاه میان کشورهای جهان برای تأمین امنیت نوعی رقابت و تعارض وجود دارد.(کولایی ،1385 ، ص 30)

بسیاری از کشورهای جهان در پی تأمین امنیت خود رویکرد جمعی را انتخاب کردهاند. بر این اساس سازمانهای متعدد و متفاوتی برای تأمین امنیت شکل گرفته است. با توجه به این نکته که امروز بسیاری از تهدیدها جنبه فراملی پیدا کرده، توجه به این رویکرد نیز به طور فزایندهای گسترش یافته است. در برابر مواجهه با خطرها یا تهدیدهای مشترک،کشورهای جهان به ایجاد اتحادیههای نظامی – امنیتی اندیشیده اند. (کولایی ،1385 ،31 ص). سازمان ها و پیمانهای منطقهای با قدمتی نه چندان طولانی و در شرایط دگرگون پس از جنگ جهانی دوم، در جایگاه بازیگرانی با اهداف و ایدههای متفاوت و به عنوان یکی از ارکان مهم روابط بین الملل ظاهر شده و مسیر تعاملات جهانی را به تدریج به سوی چشم اندازی نوین تغییر داده اند.(انوری، رحمانی موحد،1388، ص 5)

در پی استقلال جمهوریهای آسیای مرکزی ، رهبران منطقه به جای داشتن نقش حمایتی روسیه در تأمین امنیت با تکالیف جدید و دشواری مواجه شدند.(هرزیگ، 1375، ص 20 ) این کشورها فاقد نیروی نظامی کارآمد و مناسب برای ادای این وظیفه بودند. هرچند تجزیه ارتش شوروی ، برای این جمهوریها میراثی را برجا گذاشته بود ، اما این کشورها منابع اقتصادی و تجهیزات لازم را دراین زمینه در اختیار نداشتند. دشواریهای اقتصادی نیز اساسا پذیرش این وظیفه را برای رهبران جدید منطقه دشوارتر می ساخت. رهبران آسیای مرکزی برای پاسخ به نیازهای امنیتی ابزارها و توانایی های لازم را نداشته اند. فراز و نشیب سیاسی – امنیتی در این منطقه پیامدهای مهمی برای چین در بر داشته است.

این منطقه گرفتارمیراث تقسیم بندی قومی – سرزمینی بر جای مانده از دوره استالین و نظام کمونیستی است .(Miller, 1997,p 4). ترکیب قومی کشورهای آسیای مرکزی و حضور اقوام جدایی طلب که خواستار پیوستن به سرزمین های همسایه هستند، در همه این کشورها دشواری آفرین بوده است. نظام دولت های مبتنی بر هویت قومی (دولت سازی مصنوعی و فاقد هویت و اساس تاریخی) که استالین در این منطقه به وجود آورده بود ، امروز میراث پر چالشی را برای این کشورها بر جای نهاده و زمینه را برای اختلافات مرزی و ارضی در میان کشورهای منطقه فراهم آورده است. (کولایی،1385،ص 31)

گذشته از مسائل ناشی از قومیت های منطقه و اختلافات ارضی و مرزی آنها که بسیار پیچیده و متنوع است، جنگ خونین داخلی در تاجیکستان ابعاد تهدیدهای افراط گرایی دینی را روشن ساخت. جنگ داخلی تاجیکستان (1376- 1371) برای رهبران پیشین احزاب کمونیست در آسیای مرکزی – که پس از استقلال جمهوریها به رهبران ملی تبدیل شده بودند – این مجال را ایجاد کرد که فعالیت احزاب سیاسی دینی را تهدید علیه ثبات و امنیت منطقه معرفی کرده، و مانع فعالیت آنها در سراسر منطقه شوند. در دوران پس از نابودی اتحاد شوروی ، تهدید اسلامی به طور فزاینده ای مطرح بوده است.

بی تردید جنگ داخلی تاجیکستان و هراس از گسترش بنیادگرایی اسلامی در شکل گیری سازمان شانگهای تاثیر جدی داشته است. گذشته از تهدیدات داخلی که کشورهای منطقه با آن روبرو هستند، عوامل خارجی نیز تهدیدات امنیتی جدی برای آسیای مرکزی به وجود آورده اند. رقابت های منطقهای برای به دست آوردن فرصت ها و امکانات مناسب، که هریک ار بازیگران منطقهای و فرامنطقهای در پی آن هستند، به نوبه خود اوضاع منطقه را پیچیده تر ساخته است. این رقابت ها آثار مستقیمی بر ملاحظات چین و روسیه در منطقه و پیرامون آن بر جای نهاده است.(Menon, 2003, p, 187)

به این ترتیب آسیای مرکزی در دو سطح داخلی و خارجی با تهدیدات گوناگون مواجه بوده است که این تهدیدات کشورهای همجوار را نیز با نگرانیهای جدی مواجه کرده و سبب بروز تحرکات زیادی در رفتارهای آنها در سطح منطقه شده است. زیرا موقعیت استراتژیک آسیای مرکزی به گونهای است که این منطقه را همواره در گیر چالشهای اساسی از جمله چالشهای امنیتی کرده است.

از طرفی همجواری آسیای مرکزی با افغانستان، این منطقه را به یکی از مسیرهای انتقال مواد مخدر به سوی اروپا تبدیل کرده است. کشت مواد مخدر و انتقال آن از مرزهای همسایه به سوی بازارهای مصرف اروپایی، برای همسایگان افغانستان تهدیدهای فوری در برداشته است. (کولایی، 1385،ص 34)

بنابراین در شرایطی که کشورهای آسیای مرکزی از بحران افغانستان احساس نا‌امنی می‌کنند و اعتماد خود را به غرب از دست داده‌اند و بیم آن را دارند که ناامنی از جنوب افغانستان به شمال و در مجاورت این کشورها سرایت نماید بنابر‌این طبیعی است که نقطه اتکا امنیتی، به سازمان شانگهای تحت نفوذ چین و روسیه، تمایل یابد .

وابستگی دراز مدت سیاسی – اقتصادی به روسها و اهمیت دفاعی این منطقه برای سرزمین اصلی روسیه از یک سو، و وجود علائق و دلبستگی های ملی، مذهبی و زبانی ساکنانش به جوامع مسلمان خاور میانه و نیازی که از نظر اقتصادی و سیاسی به این کشورها دارند از سوی دیگر موجب شده که جمهوریهای مزبور هر یک به نوعی تحت فشارها و تأثیر انگیزههای متعدد قرار گیرد.

پس از گذشت حدود 10 سال از تشکیل سازمان همکاری شانگهای (SCO)[1]، اهمیت و جایگاه این سازمان دربین سازمانهای منطقهای و بین المللی بطور روزافزونی افزایش پیدا کرده است. چین و روسیه دو ستون اصلی این سازمان، همکاریهای اقتصادی، تجاری و نظامی خود را گسترش داده اند. از منظر ژئواستراتژیک، قدرت نظامی، مساحت، جمعیت و توان اقتصادی کشورهای عضو این سازمان آن را به عاملی تعیین کننده در تحولات منطقهای تبدیل نموده است. بخصوص با توجه به امکان پیوستن هند، پاکستان و ایران به این سازمان به عنوان اعضای رسمی (این کشورها در حال حاضر، اعضای ناظر در سازمان همکاری شانگهای محسوب می شوند)، موازنه استراتژیک قدرت در آسیا به نحو چشمگیری به هم خواهد خورد و ظهور یک بلوک آسیایی قدرتمند را شاهد خواهیم بود. ( اخوان کاظمی، 1385)

اتحادیهی شانگهای یک ائتلاف منطقهای است که دو هدف امنیتی و اقتصادی را دنبال می کند. سازمان همکاری شانگهای از دل رقابت قدرت های بزرگ بر سر منطقه ژئوپلیتیک آسیای مرکزی بیرون آمده است و سازمانی میان دولتی محسوب می شود.(یزدان پناه ، 1389، ص 107)

سازمان همکاری شانگهای یکی از سازمان های بزرگ امنیتی و اقتصادی در قاره آسیا است که گسترهی آن منطقه اوراسیا را نیز در بر گرفته و از نظر استراتژیک و ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک اهمیت خاصی پیداکرده است. (عزتی، یزدان پناه ، 1387، ص 56)

محدودهی جغرافیایی سازمان شانگهای حدود سی میلیون کیلومتر مربع با جمعیتی بالغ بر یک و نیم میلیارد نفر است که با احتساب حوزه ی جغرافیایی چهار کشور ناظر یعنی ایران ، هندوستان، پاکستان و مغولستان هم محدوده ی جغرافیایی و هم میزان جمعیت آن به دو برابر آمار فوق می رسد. یعنی بالغ بر یک سوم مساحت و جمعیت جهان.(یزدان پناه ،1389، ص 108 )

بیان مساله

فروپاشی بلوک بندیهای گذشته این اندیشه را تقویت کرده است که سازمانهای منطقهای بلوک بندی های قرن بیست و یکم را تشکیل می دهند. (یزدان پناه ،1389، ص 13 )

بررسی روند تحولات جهان کنونی، اهمیت همکاری کشورها را برای مقابله با تهدیدات مختلف نشان می دهد و در این میان نقش سازمانهای منطقهای و بین المللی و اهمیت آنها، بسیار برجسته به نظر می رسد. در همین رابطه مطالعه، تحقیق و بررسی نقش سازمان همکاری شانگهای در تأمین و برقراری امنیت آسیای مرکزی که از مناطق استراتژیک و حساس جهان، و صحنه بازیگران منطقهای و فرامنطقهای است، ضروری به نظر می رسد.

همچنین در پیدایش، انسجام و تقویت و گسترش سازمان همکاری شانگهای، بررسی انگیزهها و اهداف استراتژیک دو کشور چین و روسیه را نیز نباید از نظر دور داشت. چرا که به نظر می رسد این دو کشور در ورای اهداف اولیه تشکیل این سازمان، برای خود منافع و اهدافی کاملا متفاوت با دیگر کشورهای منطقه متصورند که باید مورد بررسی و کاوش قرار گیرد.

ضرورت انجام تحقیق

همانطور که اشاره شد، امروزه جهان به سمت نظام نوینی در حرکت است که در آن سازمانهای منطقهای و بلوک بندیهای جدید در حال شکل گیری است. در روابط بین الملل، نقش سازمانهای منطقهای در حل و فصل مشکلات و مسایل بین کشورها و نیز توسعه سیاسی و اقتصادی و قدرت چانه زنی کشورها در چالشهای بین المللی، بسیار پر رنگ به نظر می رسد. ایران از دیر باز با منطقه آسیای مرکزی دارای تجانسها و پیوستگیهایی بوده و نیز دارای زمینههای مشترک و پیوندهایی تاریخی با این منطقه است. از سوی دیگر هرگونه چالش و مشکلات امنیتی در آسیای مرکزی، بر امنیت و منافع ایران نیز تأثیرمی گذارد. ورود بازیگران فرامنطقهای نظیر آمریکا، کشورهای غربی و نیز سازمان ناتو در منطقه آسیای مرکزی، منافع و محیط پیرامونی ایران را دچار چالش نموده است. در این میان بررسی نقش امنیتی و حوزهی نفوذ و عملکردهای سازمان همکاری شانگهای بویژه تقابل این سازمان با غرب و به خصوص امریکا که به دنبال انزوا و مهار ایران در منطقه می باشد، برای ایران که در حال حاضر به عنوان یکی از اعضای ناظر این سازمان محسوب می شود ضروری به نظر می رسد تا بتواند با شناخت پتانسیلها و توانمندیهای سازمان همکاری شانگهای و استفاده از ظرفیتهای آن، به اهداف مورد نظر خود در سطح منطقه و جهان دست یابد.

اهداف تحقیق

- بررسی اهداف و دلایل شکل گیری سازمان های منطقه ای.

- شناخت سازمان همکاری شانگهای و حوزه ی نفوذ آن.

- بررسی اهداف کشورهای منطقه از عضویت در این سازمان.

- بررسی اهداف آشکار و نهان کشورهای چین و روسیه از تشکیل، تقویت و گسترش سازمان همکاری شانگهای.

- بررسی ویژگی ها ی جغرافیایی کشورهای عضو و ناظر سازمان همکاری شانگهای.

- بررسی دلایل و روند شکل گیری و گسترش سازمان شانگهای از پیدایش تا کنون .

- بررسی تاثیراتی که سازمان شانگهای در امنیت آسیای مرکزی داشته است.

- بررسی جایگاه فعلی سازمان شانگهای در سطح منطقه ای و بین المللی و نقشی که در تحولات ژئوپلیتیکی بازی می کند.

- بررسی چشم انداز آینده سازمان همکاری شانگهای در تحولات جهان معاصر.

- بررسی چالشها و فرصت های پیش روی سازمان همکاری شانگهای در بین اعضا، منطقه و جهان.

سئوالات تحقیق

1- سازمان همکاری شانگهای چه نقشی در تأمین امنیت آسیای مرکزی خواهد داشت؟

2- آیا این سازمان در مسیر تبدیل شدن به یک بلوک در برابر غرب و بطور مشخص آمریکا حرکت می کند؟

3- با توجه به پتانسیل ها و ظرفیت های موجود، چشم انداز آینده ی این سازمان چگونه است؟

روش تحقیق

در این پژوهش با توجه به عنوان آن که به دنبال بررسی نقش سازمان همکاری شانگهای در تأمین امنیت آسیای مرکزی است، از روش توصیفی – تحلیلی استفاده شده است. همچنین جهت تجزیه و تحلیل این تحقیق، از طریق بررسی منابع و اسناد کتابخانهای، اینترنت، مجلات و مقالات مرتبط با موضوع و فصلنامهها استفاده شده است. به طور کلی مبنای تحقیق، بر روش کتابخانهای استوار است.

فرضیه های تحقیق

- به نظر می رسد که سازمان شانگهای نقش موثری در تأمین و برقراری امنیت در آسیای مرکزی خواهد داشت.

- یکی از مهمترین انگیزه های روسیه و چین از ایجاد سازمان همکاری شانگهای، تشکیل یک بلوک قدرت در مقابل غرب، بویژه امریکا و گسترش ناتو به شرق می باشد.

- سازمان همکاری شانگهای با توجه به توانمندیها و ظرفیتهای خود، قابلیت ارتقا به یک سازمان چند جانبه را دارد.

1- sco, (shanghi cooperation organization)

دریافت فایل

وکتور کادر(1)-با فرمت های Ai-EPS-PNG-PSD

یاهو مارکت دوشنبه 20 آذر 1396 ساعت 18:56

0 نظر

جستجو